Shqipëria po vendos bastin e saj që një ministre e inteligjencës artificiale mund të ndihmojë vendin të përshpejtojë rrugën drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Ndërsa guximi politik pas këtij plani ka tërhequr vëmendje ndërkombëtare, ekspertët kanë ngritur shqetësime për legjitimitetin dhe pasojat e tij.
Kryeministri Edi Rama beson se ka gjetur “recetën sekrete” për ta afruar vendin më shpejt me BE-në: inteligjencën artificiale. Përballë kërkesës për reforma që do të përshpejtonin integrimin, qeveria e tij po përdor teknologji të fuqizuar nga AI me synimin për të përafruar më shpejt dhe në mënyrë më efikase ligjet shqiptare me ato evropiane.
Kjo nismë përfaqësohet nga një avatar i gjeneruar nga AI, me emrin “Diella”, që shërben si “ministre virtuale” me misionin për të përmirësuar prokurimin publik dhe për të eliminuar korrupsionin. Megjithëse ideja ka tërhequr vëmendje për natyrën e saj të guximshme, ajo ka hapur edhe një sërë pyetjesh.
Emri “Diella”, që në shqip do të thotë “diell”, paraqitet si një grua e veshur me kostum tradicional shqiptar. Fillimisht ajo u shfaq si një chatbot qeveritar për t’u ardhur në ndihmë qytetarëve në përdorimin e shërbimeve publike online. Rama, që siguroi mandatin e katërt në maj, thotë se ajo mund ta bëjë Shqipërinë “një vend ku tenderat publikë janë 100% të pastër nga korrupsioni” dhe të përshpejtojë integrimin në BE.
Sipas Andreas Schieder, raportues i Parlamentit Evropian për Shqipërinë, vendi po bën përparim të shpejtë drejt BE-së, përfshirë përmes reformave të digjitalizimit, dhe mund të jetë në pozitë për të mbyllur negociatat deri në gjysmën e parë të vitit 2027.
“Diella synon të ndryshojë perceptimin për administratën publike dhe prokurimin. Ajo dërgon një sinjal të fortë për investitorët e huaj, të cilët po shohin një përpjekje për procese më të ndershme e të llogaridhënshme në Shqipëri,” tha Schieder për Euronews, duke shtuar se Diella ishte diskutuar “shumë intensivisht” gjatë takimeve për anëtarësimin në BE.
Qeveria shqiptare ka sqaruar se Diella do të funksionojë nën mbikëqyrje njerëzore. Për disa ekspertë, kjo mund të përbëjë një ndryshim rrënjësor në mënyrën e funksionimit të burokracisë shtetërore.
“AI është testuar me sukses nga institucione ndërkombëtare për të bërë prokurimet më transparente dhe për të identifikuar parregullsitë që mund të çojnë në korrupsion,” tha për Euronews Andi Hoxhaj, ekspert për Ballkanin në King’s College London.
“Kjo është edhe një deklaratë politike: Shqipëria po tregon se e merr seriozisht luftën kundër korrupsionit dhe po provon diçka të re. Nëse metodat e vjetra nuk funksionojnë, është koha për të reja.”
Shqetësime për legjitimitetin, sigurinë dhe sovranitetin digjital
Megjithatë, janë ngritur shqetësime për legjitimitetin, objektivitetin dhe sigurinë e “ministrit” virtual.
“Një algoritëm gjithmonë përfshin paragjykime,” thekson Clotilde Bômont, analiste e lartë politike për teknologjitë kibernetike dhe dixhitale në European Union Institute for Security Studies (EUISS).
“Sfondi shoqëror, ekonomik dhe shkencor në të cilin zhvillohet një model AI ndikon drejtpërdrejt te rezultati i tij.”
Edhe pse qeveria nuk e ka konfirmuar, ekspertët besojnë se Diella bazohet në algoritmin e kompanisë amerikane OpenAI dhe hostohet në platformat cloud të Microsoft Azure. Rama ka pasur bashkëpunim të hershëm me Mira Murati, drejtuesen shqiptaro-amerikane, ish-Drejtoreshë e Teknologjisë në OpenAI dhe aktualisht CEO e Thinking Machines Lab.
Në një kohë kur BE-ja kërkon të forcojë sovranitetin e vet dixhital përballë dominimit amerikan dhe zgjerimit të shpejtë të Kinës, përdorimi i modeleve të huaja të AI ngre dilema mbi varësinë teknologjike dhe rreziqet ligjore ndërkombëtare.
Ekspertët theksojnë se Akti amerikan CLOUD mund t’i japë qeverisë së SHBA-së akses në të dhënat që ruhen nga kompani amerikane — një çështje që BE e konsideron shqetësuese.
“Pyetja është: a do t’i lejonte kjo Microsoft-it apo qeverisë amerikane të aksesojë të dhënat? Kjo është një debat i madh,” shpjegon Bômont.
“Edhe nëse ofruesi amerikan zbaton të gjitha masat e sigurisë, ekziston gjithsesi një rrezik gjeopolitik dhe ligjor, pasi kemi të bëjmë me dy juridiksione që konkurrojnë — atë evropiane dhe atë amerikane.”
Ekspertët paralajmërojnë gjithashtu se publiciteti i madh që ka marrë Diella mund të tërheqë hakerë dhe sulme kibernetike.
Shqipëria po merr seriozisht reformat kundër korrupsionit
Pavarësisht shqetësimeve, Rama ka marrë vëmendje dhe vlerësime ndërkombëtare për qasjen e tij të guximshme drejt rritjes së transparencës, një kërkesë kyçe e BE-së.
“Sigurisht që kam kritika dhe dyshime,” tha eurodeputeti Schieder, “por dëshira për të luftuar korrupsionin i tejkalon ato.”
Tenderat publikë kanë qenë në qendër të skandaleve të korrupsionit në Shqipëri. Eliminimi i parregullsive në administratën publike mbetet një kusht thelbësor i Brukselit për procesin e anëtarësimit.
Në raportin e fundit të Komisionit Evropian mbi aplikimin e Shqipërisë thuhet se “korrupsioni mbetet një shqetësim serioz”, duke e cilësuar prokurimin publik si një nga sektorët më të cenueshëm.
Shqipëria ka luftuar për të përmirësuar imazhin e saj ndërkombëtar, shpesh të lidhur me krimin e organizuar — etiketime që Rama i ka quajtur “stereotipe të vjetra”.
Pas reformës gjyqësore dhe kushtetuese të vitit 2016, qeveria e tij krijoi SPAK-un, një trupë të posaçme kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar në nivelet më të larta të pushtetit. Që prej krijimit, SPAK është bërë institucioni më i besuar në vend, me mbi gjysmën e shqiptarëve që shprehin besim tek ai, sipas një sondazhi të Euronews Albania.
Para themelimit të SPAK-ut, pak raste korrupsioni arrinin të ndiqeshin penalisht për shkak të ryshfetit dhe presionit politik./Përshtati nga Euronews, ekofin.al
