Nga Dritan Shano
Si ka ndryshuar zhvillimi ndërkombëtar dhe pse disa institucione të rëndësishme mund të harrohen me mirësjellje
Çdo institucion ka një fjali për veten, të lustruar nga përsëritja dhe të nxjerrë sa herë që vihet në pikëpyetje buxheti i tij. Ministria është thelbësore. Agjencia është unike. Universiteti formon mendje, gazeta mbron demokracinë, partia përfaqëson popullin. Nëse dëgjon me kujdes, do të vësh re se të gjitha këto fjali kanë diçka të përbashkët: janë pretendime për rëndësinë. Dhe rëndësinë e pretendon gjithmonë e njëjta palë: ajo që paguhet.
Relevanca është diçka tjetër. Ajo nuk pretendohet. Ajo gjykohet, shpesh nga disa klientë njëherësh: ministri që vendos se kujt t’i kërkojë këshillë, nëpunësi civil që zgjedh kujt t’ia kthejë telefonatën, qytetari që vendos kujt t’i besojë, qeveria që gjykon se cili partner ende e ndihmon të ecë më shpejt. Çdo gjë që bën një institucion mund të quhet e rëndësishme. Prova është nëse ajo është relevante për klientin. Dy fjalët duken si kushërira. Në të vërtetë janë kundërshtare.
Ky ngatërrim ka një histori, dhe ajo histori quhet mungesë. Çdo qasje e udhëhequr nga oferta u formësua në një periudhë kur furnizuesi zotëronte burimin e rrallë. Kur paratë ishin të pakta, ai që sillte paratë vendoste agjendën. Kur informacioni ishte i rrallë, ai që zotëronte shtypshkronjën, auditorin ose arkivin fliste dhe të tjerët përshtateshin. Kur aksesi ishte i kufizuar, institucioni që kontrollonte korridorin vendoste kush do të kalonte nëpër të. Mungesa të jep një privilegj të mrekullueshëm: privilegjin për të mos dëgjuar. Institucionet e ndërtuara në atë botë mësuan të përsosnin ofertën. Kur klienti nuk ka ku tjetër të shkojë, mendimi i tij për ty bëhet një zbukurim. Katalogu yt bëhet vetë biseda.
Pastaj burimi i rrallë kalon në anën tjetër të tryezës dhe e njëjta sjellje, pa ndryshuar fare, përmbys kuptimin e saj. Bota që pason shpërblen diçka tjetër: aftësinë për t’iu përgjigjur klientit. Ky përmbysim nuk është veçori e zhvillimit ndërkombëtar. Është një rregull i përgjithshëm i shkëmbimit. Sa herë që klientët fitojnë alternativa, furnizuesit humbasin privilegjin për të përcaktuar vlerën për ta. Që nga ai moment, vlera gjykohet aty ku ushtrohet zgjedhja, jo aty ku prodhohet oferta. Mungesa nuk është zhdukur. Ajo thjesht ka ndryshuar objekt. Ekonomia ka ndryshuar dy herë: së pari, njohuria pushoi së qeni e rrallë; më pas, edhe paratë pushuan së qeni të rralla. Ajo që është e rrallë sot është relevanca: e fituar përmes zgjedhjes, jo e dhënë nga autoriteti; e ndërtuar përmes vendimeve të përsëritura, jo e trashëguar nga historia institucionale.
Bota e zhvillimit ndërkombëtar po e jeton këtë ndryshim në kohë reale, dhe jo për faj të njerëzve që punojnë në të. Buxhetet e ndihmës ranë me 23 për qind në vitin 2025, tkurrja më e madhe që ka regjistruar ndonjëherë OECD-ja. Shumica e vendeve që dikur quheshin përfituese tashmë kanë administrata tatimore, tregje kapitali dhe firma konsulence vetëm një procedurë prokurimi larg. Agjencitë, vlera e të cilave dikur mbërrinte në kontejnerë, tani duhet të ofrojnë atë që kontejnerët nuk mund ta sillnin kurrë: gjykim profesional, krahasim, ndërmjetësim të besueshëm dhe aftësinë për të parë përtej kthesës përpara se qeveritë të kenë kohë ta bëjnë vetë. Atë që një qeveri dikur mund ta merrte vetëm prej tyre, sot mund ta blejë, ta huazojë ose ta prodhojë vetë.
Edhe universitetet po e jetojnë këtë, duke ruajtur amfiteatrin në një botë ku ligjërata është falas dhe diploma vihet në dyshim. Edhe gazetat, duke mbrojtur faqen e parë në një botë ku shpërndarja nuk kushton asgjë, ndërsa vëmendja kushton gjithçka. Edhe partitë politike, duke shtypur karta anëtarësimi për votues që kanë mësuar se besnikëria është zgjedhje, jo detyrim. Katalogu i furnizuesit, i lexuar me zë të lartë para një klienti që tashmë ka vendosur përparësitë e veta, nuk tingëllon më si autoritet. Tingëllon si një lutje.
Ky përmbysim është më i avancuar aty ku një qeveri ka hyrë në kategorinë e vendeve me vlerësim investimi. Modeli nuk është i njëtrajtshëm. Shtetet e brishta ende varen nga forma ndihme që mbeten të rralla. Por për një numër gjithnjë e më të madh vendesh me të ardhura të mesme dhe vendesh në proces anëtarësimi, mungesa ka kaluar përfundimisht në anën tjetër, dhe bashkë me të edhe baza mbi të cilën gjykohen partneritetet. Një shtet që merr hua në tregjet ndërkombëtare sipas kushteve të veta ka pak durim për para që vijnë të shoqëruara me mësime për t’u përvetësuar, praktika të mira për t’u ndjekur dhe korniza raportimi që kushtojnë më shumë sesa vetë financimi ia vlen në rezultate. Dikur këshilla udhëtonte e lidhur me para që klienti nuk mund t’i gjente askund tjetër. Kur ato para mund të gjenden gjetkë, këshilla duhet të justifikojë vetveten.
Megjithatë, qeveritë nuk po blejnë më pak këshilla. Ato po blejnë këshilla të ndryshme. Ajo që vlerësojnë gjithnjë e më shumë nuk është një raport tjetër që shpjegon çfarë duhet bërë, por ndihma për të zvogëluar pasigurinë rreth hapit të ardhshëm. Ato blejnë shpejtësi kur dritaret politike janë të shkurtra. Blejnë krahasim kur çdo reformë pretendon se është praktikë më e mirë. Blejnë qasje në rrjete që përndryshe do të kërkonin vite për t’u ndërtuar. Blejnë gjykim të ndershëm që ndan sinjalin nga zhurma, identifikon rreziqet përpara se të bëhen kriza dhe dallon idetë kalimtare nga ato që zgjasin. Mbi të gjitha, blejnë partnerë që shkurtojnë distancën midis vendimit dhe zbatimit, duke ulur njëkohësisht rrezikun politik që shoqëron reformat e vështira. Asnjë prej këtyre produkteve nuk përshtatet lehtë në katalogun tradicional të asistencës teknike. Ato kanë të bëjnë më pak me transferimin e njohurive dhe më shumë me rritjen e aftësisë së një qeverie për të vepruar me besim. Pikërisht për këtë arsye, relevanca po u përket gjithnjë e më shumë institucioneve që ndihmojnë qeveritë të marrin vendime më të mira nën presion, e jo thjesht vendime më të informuara.
