Nga Dritan Shano
Në vitin 2011, Shqipëria kishte 30.4 fëmijë nën moshën 15 vjeç për çdo 100 persona në moshë pune. Në vitin 2023, kishte 30.4 persona mbi 65 vjeç. Numri i fëmijëve ra në 24, ndërsa ai i të moshuarve u rrit nga 16.7. Brenda dymbëdhjetë vjetësh, raporti u zhvendos nga njëri skaj i jetës te tjetri dhe, gjatë këtij procesi, u rrit.
Askush nuk e vendosi këtë me ligj dhe asnjë politikë e vetme nuk e shkaktoi. Ky është rezultati i grumbulluar i vendimeve të marra familje pas familjeje, shumica prej tyre krejtësisht të arsyeshme për familjet që i morën.
Vitin e kaluar, vendi regjistroi 22,541 lindje dhe 21,394 vdekje, kështu që lindjet vazhduan t’i tejkalonin vdekjet. Megjithatë, popullsia ra, sepse 28,531 persona më shumë u larguan sesa erdhën. Më 1 janar 2026, popullsia rezidente ishte 2,335,930 banorë, me një rënie prej 1.16% vetëm brenda një viti, ndërsa mosha mediane arriti në 45 vjeç. Vetëm Tirana shënoi rritje të popullsisë.
Pra, rënia nxitet më shumë nga largimi sesa nga një kolaps i lindjeve. Shqipëria po humbet të rriturit që do të kishin pasur fëmijë dhe po i humbet ata në të njëzetat dhe të tridhjetat e tyre, pikërisht në vitet kur një individ, zakonisht, kontribuon më shumë në sistem sesa përfiton prej tij.
Fakti që lindjet ende i tejkalojnë vdekjet i jep vendit një hapësirë që pjesa më e madhe e Europës e humbi dy dekada më parë. Kjo hapësirë është e ngushtë dhe po zvogëlohet, por për sa kohë ekziston, vendimet e marra sot ende mund ta ndryshojnë aritmetikën, jo thjesht të zbusin pasojat e saj.
Vetë aritmetika është mjaft e thjeshtë. Njerëzit konsumojnë më shumë sesa prodhojnë gjatë fëmijërisë dhe përsëri në pleqëri, ndërsa diferenca mbulohet gjatë viteve të punës, përmes shtetit, familjes ose kursimeve. Se sa të rënda janë këto transferta dhe kush i paguan ato varet nga pjesa e popullsisë që ndodhet në secilën fazë të jetës.
Në Bashkimin Europian, pjesa më e madhe e kësaj transferte kalon përmes shtetit, ndaj ekuilibri mes fazave të ndryshme të jetës mund të trajtohet si çështje e politikave publike. Në Shqipëri, ajo kalon përmes buxhetit të shtetit, familjes dhe parave që emigrantët dërgojnë në vend. Pra, një pjesë e kësaj transferte realizohet jashtë Shqipërisë.
Buxheti tregon se ku bie aktualisht pesha më e madhe. Pensionet dhe transfertat përthithin më shumë se një të tretën e shpenzimeve shtetërore. Shpenzimet për edukimin në fëmijërinë e hershme janë 0.08% e PBB-së, dhjetë herë më të ulëta se mesatarja e ekonomive të zhvilluara, ndërsa vetëm një në dhjetë fëmijë nën moshën tre vjeç ka një vend në çerdhe publike.
Asnjëri skaj i jetës nuk mbështetet bujarisht. Pensioni mesatar është sa 32% e pagës mbi të cilën është fituar, një nivel aq i ulët sa varfëria e pensionistëve bëhet problem buxhetor dhe jo thjesht temë diskutimi. Rritja e pensionit urban nga 27,000 në 40,000 lekë i përgjigjet një nevoje reale, ndërsa Fondi Monetar Ndërkombëtar e vlerëson koston shtesë në rreth 10 miliardë lekë në vit, duke u rritur drejt 50 miliardë lekëve deri në vitin 2030.
Krahasimi me skajin tjetër të jetës nuk ka të bëjë me pyetjen se cili grup meriton më shumë. Rritja e pensioneve është e përcaktuar në ligj, ka një shumë konkrete dhe kostoja e saj është llogaritur deri në vitin 2030. Shqipëria zbaton gjithashtu Garancinë Rinore, skemën europiane sipas së cilës një i ri që nuk është as në punë dhe as në shkollë duhet të marrë një ofertë për punë, trajnim ose praktikë brenda katër muajve nga regjistrimi në zyrën e punës. Programi po pilotohet që nga nëntori 2023 në Tiranë, Shkodër dhe Vlorë dhe objektivat e tij maten me qindra sistemime, ndërkohë që pothuajse një në katër shqiptarë të moshës 15-29 vjeç nuk është as në punë, as në arsim dhe as në trajnim. Asistenca teknike financohet nga Bashkimi Europian dhe zbatohet nga dy agjenci të Kombeve të Bashkuara.
Njëri prej këtyre dy angazhimeve është pjesë e buxhetit të shtetit. Tjetri është pjesë e një kontrate.
Një kontratë ka një datë përfundimi. Kur financimi ndalet, ndalet edhe oferta dhe asnjë ligj shqiptar nuk e detyron askënd ta vazhdojë atë. Nga ana tjetër, një zë buxhetor duhet të mbrohet dhe të votohet çdo vit, ndërsa një qeveri që e redukton atë duhet ta shpjegojë publikisht këtë ulje. Ky është i gjithë ndryshimi mes dy angazhimeve dhe nuk ka të bëjë fare me mënyrën se si janë formuluar.
Vetë instrumentet tashmë ekzistojnë. Garancia Rinore po zbatohet, Garancia për Fëmijët rekomandohet në kuadër të të njëjtëve kapituj të procesit të anëtarësimit dhe të dyja janë projektuar dhe testuar. Ajo që i mungon secilës është një zë në buxhetin e brendshëm që të vazhdojë edhe pasi të përfundojë financimi i projektit, dhe sigurimi i një zëri të tillë është një vendim buxhetor që mund të merret brenda një cikli të vetëm.
Boshllëku i dytë është horizonti i planifikimit. Planifikimi fiskal funksionon mbi bazën e Programit Buxhetor Afatmesëm trevjeçar, ndërsa presioni për të cilin duhet planifikuar do të shfaqet në vitet 2040 dhe 2050. Banka Botërore parashikon që deri në 34% e shqiptarëve mund të jenë mbi moshën e pensionit në vitin 2060, në një sistem ku sot më pak se gjysma e popullsisë në moshë pune paguan kontribute. Ajo vlerëson gjithashtu se arritja e gjysmës së të ardhurave mesatare të Bashkimit Europian do të kërkonte afërsisht një brez. Të dyja këto zhvillime shtrihen në afërsisht të njëjtin horizont, rreth tridhjetë vjet nga sot, një periudhë mjaftueshëm e gjatë për të planifikuar, nëse angazhimet kanë afate të përcaktuara. Një program trevjeçar nuk mund të tregojë koston e diçkaje që maturohet pas tridhjetë vjetësh.
Ajo që mungon para të dy këtyre hapave është vetë matja. Nuk ekziston asnjë seri shqiptare që të tregojë se sa fitonte, çfarë zotëronte dhe sa borxh kishte një 30-vjeçar në vitin 2005, krahasuar me atë që fiton, zotëron dhe detyrohet një 30-vjeçar sot. Komisioni Europian ka nisur ndërtimin e një indeksi që do të masë pikërisht këtë dhe ai do të zbatohet si për vendet kandidate, ashtu edhe për shtetet anëtare. Meqenëse kapitujt që lidhen me arsimin, politikat sociale dhe qeverisjen ekonomike janë ende në negociim, ka ende kohë që kjo seri të ndërtohet në vend, në vend që Shqipëria të marrë një vlerësim nga jashtë pa pasur të dhënat e veta.
Dy hapa do të mbulonin pjesën më të madhe të këtij hendeku dhe asnjëri nuk kërkon një ligj të ri. Një profil sipas moshës i shpenzimeve publike, i ndërtuar një herë mbi bazën e buxhetit dhe anketës së familjeve, do të tregonte se sa transferon shteti te një person në çdo vit të jetës së tij. Ndërsa çdo masë, kostoja e së cilës shtrihet përtej programit trevjeçar, duhet të tregojë sa kushton në një horizont tridhjetëvjeçar dhe kush, në çfarë moshe, do ta paguajë atë.
Një raport europian i publikuar vitin e kaluar shtron pyetjen nëse “fëmijët do të jenë mirë”. Kjo frazë mund të tingëllojë e papërcaktuar, por në fakt mund të kthehet në tregues konkretë. Një fëmijë është mirë nëse lind i shëndetshëm dhe mbetet i shëndetshëm, mëson mjaftueshëm në shkollë për të qenë i punësueshëm, gjen një punë që përdor atë që ka mësuar, mund të përballojë financiarisht të largohet nga shtëpia e prindërve në të njëzetat dhe arrin pleqërinë pa rënë në varfëri. Secili prej këtyre pesë kushteve është i matshëm.
Secili prej tyre, gjithashtu, matet tashmë diku brenda shtetit shqiptar, nga institucione të ndryshme, në periudha të ndryshme dhe për individë të ndryshëm. Por asnjëri nuk është ndjekur në vazhdimësi për të njëjtin grup fëmijësh, nga lindja deri në moshën 30-vjeçare.
Censi i vitit 2023 numëroi 457,974 fëmijë nën moshën 18 vjeç, ose 19% të popullsisë. Ajo që shteti shpenzon për ta është tashmë e regjistruar në një buxhet, të cilin askush deri më sot nuk e ka lexuar sipas moshës së përfituesve. Ta lexosh në këtë mënyrë nuk kërkon as anketë të re dhe as para shtesë. Derisa kjo të bëhet, çdo pretendim se si Shqipëria i ndan burimet e saj mes moshave të ndryshme të jetës, përfshirë edhe pretendimet e bëra këtu, mbështetet në përfundime të nxjerra nga tregues të pjesshëm. Ky hendek është më i vogël se hendeku demografik dhe mund të mbyllet brenda një viti.
