Një tjetër verë me temperatura rekord, thatësira dhe zjarre pyjore po u lë qeverive evropiane një faturë që do të shfaqet muaj më vonë në formën e ndihmave emergjente, kompensimeve për fermerët, riparimeve të infrastrukturës, taksave të papaguara dhe inflacionit të ushqimeve.
Kostoja e vërtetë e valëve të të nxehtit dhe thatësirave në Evropë, si dhe e zjarreve pyjore që pasojnë, shfaqet në llogaritë publike vetëm disa muaj më vonë.
Pasi zjarret shuhen dhe lumenjtë rikthehen në nivelet e tyre, ministritë e financave mbeten me detyrimin për të kompensuar fermerët, rindërtuar rrugët dhe hekurudhat, mbështetur shërbimet shëndetësore dhe përballuar të ardhurat që një ekonomi e ngadalësuar nuk arriti t’i gjeneronte.
Kjo barrë po tejkalon rezervat që qeveritë kanë në dispozicion për raste të tilla dhe stresi i këtij viti është i madh.
Gjysma e Bashkimit Evropian dhe Mbretërisë së Bashkuar ishte nën ndikimin e thatësirës në fund të korrikut, ndërsa 9% ndodhej në fazën më ekstreme, atë të “alarmit”, sipas Observatorit Evropian të Thatësirës Kopernikus. Ndërkohë, lumenjtë Luara, Po, Reni dhe Danubi arritën nivele rekord të ulëta në gusht.
Zjarret pyjore kishin përfshirë më shumë se 505,000 hektarë deri në fillim të gushtit, sipas Qendrës së Përbashkët Kërkimore të Komisionit Evropian, duke tejkaluar shifrën e së njëjtës periudhë të vitit 2025, i cili ishte viti më i keq i regjistruar.
Ngjarjet ekstreme të motit shkaktuan 822 miliardë euro humbje të drejtpërdrejta në të gjithë Bashkimin Evropian gjatë periudhës 1980–2024, ndërsa një e katërta e tyre ndodhi në katër vitet e fundit, sipas Agjencisë Evropiane të Mjedisit.
E pyetur nga Euronews nëse ky përqendrim përbënte një shkëputje të vërtetë nga e kaluara, agjencia ishte e prerë: “Ky është një ndryshim rrënjësor”, duke shpjeguar se përdor një mesatare lëvizëse 30-vjeçare për të zbutur luhatjet vjetore dhe për të veçuar prirjen.
“Prirja e të dhënave për humbjet ekonomike në Evropë tregon një rritje prej 3.4% në vit dhe ne kemi parë që kjo prirje po përshpejtohet në të dhëna. Vlerësimet e para për vitin 2025 tregojnë se prirja do të përshpejtohet më tej.”
Vetëm rreth një e pesta e këtyre humbjeve ishte e siguruar dhe, për thatësirat, valët e të nxehtit dhe zjarret pyjore, mbulimi nga sigurimet bie në vetëm 10–11%.
Arsyeja, sipas Agjencisë Evropiane të Mjedisit, është se këto rreziqe “lidhen kryesisht me humbje indirekte, si ulja e rendimenteve bujqësore, humbja e jetëve, degradimi i ekosistemeve, orët e humbura të punës… dhe këto shpesh janë të vështira për t’u vlerësuar”.
“Boshllëku i mbrojtjes nga sigurimet po rritet, që do të thotë se rritja e humbjeve totale nuk po shoqërohet me më shumë sigurime”, shtoi agjencia.
Kjo i lë qeveritë në rolin e siguruesit të fundit. Megjithatë, vetëm katër shtete anëtare të BE-së — Austria, Franca, Hungaria dhe Italia — kanë fonde të posaçme për fatkeqësitë, ndërsa të tjerat mbështeten në rialokime ad-hoc të fondeve, të cilat shpërndahen me vonesë.
Për ta përkeqësuar situatën, fondet evropiane ofrojnë një mbrojtje të kufizuar. Instituti ekonomik me bazë në Bruksel, Bruegel, vlerëson se financimi i BE-së për fatkeqësitë për periudhën 2028–2034 do të jetë rreth 5 miliardë euro, sa vetëm 10–15% e dëmeve të shkaktuara nga përmbytjet e vitit 2021 në Evropën Perëndimore.
Qeveritë e llogarisin gabim faturën
Franca ka nxjerrë shifrën më të guximshme. Në hapje të një takimi për krizën e thatësirës më 12 gusht, ministrja e Tranzicionit Ekologjik, Monique Barbut, vlerësoi se valët e të nxehtit të kësaj vere do t’i kushtojnë vendit 10–15 miliardë euro në kosto të drejtpërdrejta dhe indirekte, ose 0.3–0.5% të PBB-së, krahasuar me një parashikim rritjeje prej vetëm 0.7%.
Megjithatë, shifra u kundërshtua menjëherë.
Instituti Kombëtar i Statistikave dhe Studimeve Ekonomike i Francës, INSEE, të cilit fillimisht iu atribuua kjo shifër, mohoi se kishte bërë një parashikim të tillë. Ministria më pas sqaroi se përllogaritja ishte e vetë ministrisë dhe ishte nxjerrë nga të dhënat e INSEE-së për vitet e mëparshme. Barbut pranoi se shifrat duheshin trajtuar me kujdes.
Në Spanjë, rreth 172,400 hektarë ishin djegur deri në fund të korrikut, afërsisht gjysma e sipërfaqes së djegur gjatë gjithë vitit të kaluar. Duke zbatuar kostot për hektar të përdorura nga agjencia pyjore e Navarrës dhe shoqata e industrisë Asemfo, vetëm shpenzimet për shuarjen e zjarreve arrijnë në 1.7–3.3 miliardë euro, pa përfshirë restaurimin, i cili sipas inxhinierëve pyjorë zakonisht kushton më shumë sesa vetë shuarja e zjarreve.
Brukseli miratoi muajin e kaluar 120.55 milionë euro ndihmë emergjente për Spanjën, por kjo mbulon vetëm dëmet nga vera e kaluar.
Portugalia ilustron një problem edhe më të thellë: mungesën e përllogaritjeve të përshtatshme për kostot reale të zjarreve pyjore.
Autoriteti portugez për mbrojtjen civile ka pranuar publikisht se “nuk është e mundur të përcaktohet në mënyrë rigoroze kostoja totale e një ngjarjeje të caktuar”, sepse të dhënat financiare dhe operative ndodhen në sisteme të ndryshme.
Një komision i pavarur që hetonte zjarret e gushtit 2025 mori një shifër të përgjithshme prej rreth 18.8 milionë eurosh, e cila nuk mund të ndahej sipas secilit zjarr. Gjykata Portugeze e Auditimit vuri në dukje të njëjtin boshllëk edhe në vitin 2021.
Për të përllogaritur siç duhet kostot indirekte, Agjencia Evropiane e Mjedisit tha për Euronews se do të duhej të kombinoheshin të dhënat për ngjarjet me të dhëna mbi “punësimin, shëndetësinë, transportin, energjinë, bujqësinë dhe të dhënat makroekonomike të ofruara nga organizatat e sektorëve përkatës”.
Të ardhurat që nuk vijnë kurrë
Shpenzimet janë vetëm gjysma e ekuacionit.
Rishikimi i provave nga Bruegel tregon se ekonomitë mbeten më të vogla edhe vite më vonë, me PBB-në 1.5% më të ulët dy vjet pas një vale të të nxehtit dhe 3% më të ulët katër vjet pas një thatësire. Vetëm thatësira e vitit 2022 uli rritjen e PBB-së për frymë në BE me 1.35%, duke shkaktuar një humbje prej 203 miliardë eurosh.
Për këtë verë, banka Triodos e vlerëson koston e të nxehtit ekstrem për ekonomitë e BE-së në rreth 180 miliardë euro, ose afërsisht 1% të prodhimit ekonomik.
Megjithatë, goditja e menjëhershme mund të duket çuditërisht e vogël.
Oxford Economics llogarit se nivelet rekord të ulëta të Rinit mund të ulin me 0.2% rritjen e Gjermanisë në tremujorin e tretë, por nuk parashikon ndonjë kolaps më të gjerë.
“Kjo ka të bëjë më shumë me kompensimet në pjesë të tjera të ekonomisë”, tha për Euronews Tomas Dvorak, ekonomist i lartë në Oxford Economics, duke iu referuar prodhimit të mbrojtjes, pajisjeve të transportit, shitjeve me pakicë dhe shërbimeve për konsumatorët.
Mbylljet verore të fabrikave ulin gjithashtu shfrytëzimin e kapaciteteve. “Rini është një arterie kryesore transporti dhe logjistike, por në fund prek vetëm një pjesë të vogël të ekonomisë”, shpjegoi Dvorak.
Ushqimet janë vendi ku dëmi shfaqet ngadalë.
Komisioni Evropian ka ulur me 5% parashikimin për prodhimin e vajit të ullirit në BE, i ndikuar nga një rënie prej 18% në Greqi, ndërsa Spanja pret që prodhimi i drithërave të bjerë nga 24 milionë tonë në pak më shumë se 18.5 milionë tonë. Oxford Economics pret që nxehtësia dhe thatësira t’i shtojnë deri në 1% inflacionit të ushqimeve në eurozonë vitin e ardhshëm.
“Thjesht kështu funksionon çmimi i ushqimeve”, shpjegoi Dvorak për Euronews. “Ai kalon përmes një lloj zinxhiri nga lëndët e para te bujqësia, përpunimi dhe në fund shitja me pakicë. Çdo hap zakonisht kërkon një ose dy muaj për t’u reflektuar”, shtoi ai.
Parashikuesit kanë ndaluar së trajtuari këto vera si anomali. Oxford Economics tashmë i ka përfshirë kostot në parashikimet e tij bazë, me inflacionin e ushqimeve në periudhën afatmesme që parashikohet të jetë mesatarisht rreth 2.5%.
Rreziku është gjithashtu që këto presione të grumbullohen njëra mbi tjetrën.
Bruegel e përshkruan këtë si një “cikël vicioz klimatik të borxhit sovran”, ku humbjet nga fatkeqësitë ulin rritjen ekonomike dhe të ardhurat nga taksat, duke zgjeruar deficitet dhe rritur kostot e huamarrjes. Kjo, nga ana tjetër, lë më pak hapësirë për shpenzimet parandaluese që do të kufizonin fatkeqësinë e ardhshme.
Banka Qendrore Evropiane llogarit se një thatësirë që ndodh një herë në 25 vjet do të vinte në rrezik pothuajse 15% të prodhimit ekonomik të eurozonës.
Megjithatë, shpenzimet e BE-së për përshtatjen ndaj klimës janë rreth 29 miliardë euro në vit, kundrejt nevojave të vlerësuara prej 35 deri në 500 miliardë eurosh, edhe pse Kombet e Bashkuara vlerësojnë se çdo euro e investuar sjell deri në dhjetë euro në humbje të shmangura. /Përshtati nga Euronews, ekofin.al

