Është një legjendë urbane që tingëllon më mirë në finlandisht, por gjithsesi historia vijon kështu. Disa dekada më parë, kur sistemi finlandez i gjobave të bazuara në të ardhura për shkelje të tilla si shkeljet e trafikut sapo kishte hyrë në fuqi, një polic ndaloi një burrë për shpejtësi. Fillimisht ai kërkoi të shihte patentën e shoferit dhe dokumentet dhe i tha se ishte me shpejtësi. Më pas, për të vendosur një gjobë në raport me të ardhurat e tij, e pyeti se sa fitonte.
Kjo ishte një epokë shumë kohë përpara se të dhënat personale të çdo banori të ishin lehtësisht të arritshme për autoritetet, si p.sh. policët, të cilët bazoheshi në fjalën e nderit dhe të dhënat vetëraportuese. Polici e pyeti: “Po mirë, me çfarë merresh për të jetuar?” Burri u përgjigj me butësi: ‘Oh, unë shes vetëm disa tenxhere dhe batanije.’ Ah, mirë, mendoi polici, ai nuk duhet të bëjë shumë para’ dhe e la të ikte me një paralajmërim dhe një gjobë shumë të vogël.
Burri u largua, i kënaqur, sepse polici nuk e kishte pyetur se çfarë lloj tenxhereje dhe batanije shiste. Ai tregtonte kaldaja të mëdha me material druri – fjala finlandeze për tenxhere dhe kaldaja është e njëjtë – dhe batanije të lagura industriale që përdorin makineritë e letrës për të shtypur dhe zbutur letrën. Ai ishte një njeri i pasur.
Kështu ndodhi atëherë. Tani, në Finlandën shumë të digjitalizuar, autoritetet mund të vlerësojnë lehtësisht të ardhurat e një banori dhe të vendosin gjoba më të sakta të bazuara në të ardhura, të njohura si ‘gjoba ditore’ (paivasakko). Gjobat e bazuara në të ardhura lidhin gjobat e trafikut dhe dhkeljeve të vogla me të ardhurat dhe pasurinë e shkelësit me synimin për ta bërë ndikimin financiar të gjobave më të barabartë në nivele të ndryshme të të ardhurave.
Verën e kaluar, kur milioneri finlandez 76-vjeçar Anders Wiklöf u gjobit me 121,000 euro për tejkalimin e kufirit të shpejtësisë me 30 km / orë, u bë kryetitull botëror. Wiklöf, bizneset e të cilit përfshijnë pasuri të paluajtshme dhe tregti, ka një vlerë neto pasurie të vlerësuar prej afro 10 milionë euro. Në Finlandën moderne, ndryshe nga historia apokrife e shitësit të tenxheres dhe batanijeve, policia mund të kontrollojë në çast të ardhurat e një shkelësi, duke lidhur telefonat inteligjentë me një bazë të dhënash qendrore të taksapaguesve.
Makinat e para të pasagjerëve u sollën në Finlandë në vitin 1900 dhe patentat e para të shoferit u lëshuan në 1907 kur Finlanda ishte ende një dukat nën perandorinë ruse. Tre vjet pasi u bë i pavarur, në vitin 1920, u bë vendi i parë që vendosi gjoba të bazuara në të ardhura për shkelje të tilla si shkeljet e trafikut.
Sistemi synonte të siguronte që gjobat të kenë një efekt të ngjashëm parandalues, pavarësisht nga të ardhurat e shkelësit. Në disa raste, kjo ka çuar në rritjen e të ardhurave nga gjoba, veçanërisht nga shkelësit me të ardhura të larta. Më e rëndësishmja, sipas disa studimeve, gjobat e bazuara në të ardhura kanë çuar në rritjen e pajtueshmërisë dhe reduktimin e recidivizmit.
Jo shumë kohë pasi Finlanda prezantoi sistemin, vendet e tjera evropiane ndoqën shembullin. Suedia prezantoi një sistem të ngjashëm në 1931, Danimarka në 1939, Gjermania në 1975 dhe Zvicra në vitet 1990. Franca e prezantoi atë në 1983 për disa vepra penale dhe e zgjeroi fushën e saj në 2007.
‘Gjobat ditore’ quhen kështu sepse zakonisht ato llogariten bazuar në të ardhurat ditore të një personi. Gjoba përcaktohet nga dy faktorë: numri i njësive ditore të gjobës që i janë caktuar kundërvajtjes në varësi të ashpërsisë së saj dhe të ardhurat ditore të shkelësit.
Të ardhurat ditore zakonisht llogariten si një pjesë e të ardhurave ditore të disponueshme të shkelësit, shpesh rreth 1/60 e të ardhurave të tyre mujore pas taksave. Së fundi, gjoba ose shuma e gjobës përcaktohet nga numri i njësive të gjobës ditore shumëzuar me shumën e të ardhurave ditore. Për shembull, nëse një kundërvajtje kërkon njësi gjobe 20 ditore dhe të ardhurat ditore të shkelësit përcaktohen të jenë 100 euro, gjoba totale që ai do të duhej të paguante do të ishte 2,000 euro.
Afati i gjobës ditore pasqyron se dënimi për kundërvajtjen shprehet në terma të një numri të caktuar ditësh të të ardhurave të shkelësit. Pra, sistemi synon të krijojë një ndikim ekonomik ekuivalent për shkelësit me nivele të ndryshme të ardhurash, duke e bërë dënimin të ndihet po aq i rëndë pavarësisht nga pasuria.
Finlanda renditet vazhdimisht ndër vendet me shkallën më të ulët të vdekshmërisë rrugore në botë. 3.8 vdekjet në rrugë në Finlandë për 100,000 km banorë janë dukshëm më të ulëta se mesatarja globale prej 17.4.
Përveç një sistemi efektiv parandalues, kërkesat e tij për leje drejtimi theksojnë edukimin dhe ndërgjegjësimin e shoferit. Rregullat e trafikut zbatohen në mënyrë rigoroze dhe është në krye të përdorimit të inovacionit të teknologjisë për të përmirësuar sigurinë rrugore. /Përshtati nga The Economic Times, ekofin.al
