Dëmtimet nga ndërhyrjet njerëzore, prerjet e pemëve, ndërtimet, nxjerrja e inerteve dhe fenomenet natyrore kanë bërë që dhjetëra monumente të natyrës në Shqipëri të humbasin vlerat për të cilat ishin shpallur të mbrojtura. Qeveria po përgatit një vendim për rishikimin e listës kombëtare, ku propozohet heqja e 59 monumenteve dhe përfshirja e 26 objekteve të reja.
Ministria e Mjedisit ka përgatitur projektvendimin “Për miratimin e listës së rishikuar, të përditësuar, të monumenteve të natyrës shqiptare”, i cili synon të pasqyrojë gjendjen reale të pasurive natyrore të vendit dhe të përmirësojë administrimin e tyre.
Sipas relacionit që shoqëron projektvendimin, lista ekzistuese përmban 721 Monumente të Natyrës, nga të cilat 297 janë biomonumente dhe 424 gjeomonumente, të shpërndara në të gjithë territorin e Shqipërisë.
Rivlerësimi i kryer ka evidentuar se një pjesë e këtyre monumenteve nuk ekzistojnë më, janë dëmtuar rëndë ose kanë humbur karakteristikat natyrore që justifikonin mbrojtjen e tyre ligjore.
Për këtë arsye, studioja që ka realizuar vlerësimin ka propozuar heqjen nga lista të 59 Monumenteve të Natyrës, ndërsa 26 objekte të tjera janë identifikuar si kandidatë për t’u përfshirë për herë të parë në listën kombëtare.
Nëse këto propozime pasqyrohen të gjitha në listën përfundimtare, ndryshimi neto për 721 monumentet ekzistuese do të ishte një reduktim me 33 objekte. Megjithatë, numri përfundimtar duhet konfirmuar nga shtojcat e vendimit, duke marrë parasysh edhe tre monumentet e shpallura me akte të veçanta.
Nga prerjet e pyjeve te ndërtimet, arsyet e humbjes së statusit
Relacioni evidenton një sërë faktorësh që kanë ndikuar në degradimin e monumenteve natyrore.
Ndër shkaqet kryesore përmenden prerja, tharja ose djegia e pemëve monumentale, ndërhyrjet ndërtimore, nxjerrja e inerteve, ndotja dhe shfrytëzimi i paautorizuar i burimeve natyrore.
Një pjesë e dëmtimeve lidhen edhe me procese natyrore, si erozioni, rrëshqitjet e dheut, kushtet ekstreme të motit dhe ndryshimet hidromorfologjike.
Në raste të tjera, propozimi për heqjen nga lista nuk lidhet domosdoshmërisht me shkatërrimin e monumentit, por me faktin që objekti ndodhet brenda një monumenti tjetër të mbrojtur.
Dokumenti thekson se rivlerësimi është mbështetur në analizën gjeografike, vlerësimin ekologjik, kriteret ligjore dhe standardet shkencore, me qëllim që lista e re të pasqyrojë gjendjen faktike të objekteve në terren.
Shpella e Gurit të Kuq, e bllokuar nga inertet
Një nga rastet më problematike të evidentuara në dokument është ai i Shpellës së Gurit të Kuq, në fshatin Muhurr të qarkut Dibër.
Sipas relacionit, monumenti është lokalizuar, por hyrja e shpellës rezulton e bllokuar nga depozitimet e inerteve që lidhen me aktivitetin e nxjerrjes së gurit.
Kjo situatë ka pamundësuar vlerësimin e plotë të brendësisë së shpellës.
Bazuar në gjendjen e konstatuar dhe qëndrimin e Administratës Rajonale të Zonave të Mbrojtura në Dibër, është mbajtur propozimi për heqjen e këtij monumenti nga lista.
Rasti tregon ndikimin që aktivitetet ekonomike dhe ndërhyrjet në territor mund të kenë mbi trashëgiminë natyrore, veçanërisht kur zhvillohen pranë objekteve me status të veçantë mbrojtjeje.
Vlashaj në Dibër, pylli i pishave që humbi vlerat natyrore
Një tjetër monument për të cilin propozohet heqja e statusit është zona e Vlashajt, në qarkun Dibër.
Kjo zonë, me sipërfaqe 50 hektarë, ishte shpallur Monument Natyre në vitin 1996.
Sipas informacionit të përcjellë nga Administrata Rajonale e Zonave të Mbrojtura, territori ka qenë i mbuluar nga një pyll i vjetër me pishë të zezë, por ka pësuar dëmtime gjatë viteve të tranzicionit.
Gjendja aktuale, sipas vlerësimit institucional, nuk justifikon më vijimin e statusit të mbrojtjes.
Për këtë arsye është propozuar heqja e monumentit nga lista, duke dokumentuar gjendjen e tij përmes fotografive dhe koordinatave gjeografike.
Shkodër, pesë monumente shpëtojnë nga heqja
Jo të gjitha monumentet e evidentuara fillimisht si problematike do të humbasin statusin e mbrojtjes.
Në qarkun Shkodër, verifikimet plotësuese në terren kanë konfirmuar ekzistencën e pesë Monumenteve të Natyrës: Gështenjat e Reçit, Lisi i Cilikojve, Shpella e Husit dhe Pusit, Shpella e Kataraktit dhe Shpella e Zanave.
Për këto objekte është konfirmuar se nuk ekziston nevoja për heqjen nga lista.
Ndryshe paraqitet situata për monumentin “Vidhat te Pusi i Markajve”, i cili nuk ekziston më në vendndodhjen përkatëse. Për këtë arsye është propozuar heqja e tij.
Edhe në qarkun Berat janë rikonfirmuar monumentet “Sterra e Borës” dhe “Sterra Uvlen”, e njohur edhe si Pusi i Ramies.
Habitati i Tulipanit Shqiptar ruan vlerat natyrore
Një rezultat pozitiv i procesit të monitorimit lidhet me Habitatin e Tulipanit Shqiptar (Tulipa albanica), në qarkun Kukës.
Ky monument, me sipërfaqe 35.5 hektarë, është shpallur i mbrojtur në vitin 2023.
Sipas relacionit, gjatë periudhës së lulëzimit në vitin 2026 është kryer monitorimi i habitatit, nga i cili ka rezultuar se ai paraqitet në gjendje të mirë.
Nuk janë evidentuar ndryshime të dukshme në sipërfaqe dhe as shenja të dëmtimit të numrit të individëve të species, krahasuar me gjendjen në momentin e shpalljes.
Ndërkohë, për monumentin “Zhej”, në qarkun Gjirokastër, dokumenti konstaton se zona ruan vlerat natyrore dhe peizazhore, por territori tashmë është përfshirë në Parkun Kombëtar “Zagori”.
Për këtë arsye kërkohet qartësimi i statusit të tij ligjor dhe administrativ.
Edhe 26 monumente të reja në listën e mbrojtjes
Paralelisht me propozimet për heqjen e monumenteve të dëmtuara, procesi i rivlerësimit ka identifikuar 26 objekte të reja natyrore që mund të marrin statusin e Monumentit të Natyrës.
Sipas dokumentit, këto objekte kanë vlera të veçanta shkencore, natyrore, estetike, peizazhore ose kulturore.
Në përzgjedhjen e tyre janë marrë në konsideratë formacionet gjeologjike, burimet ujore, pyjet monumentale, habitatet e rralla, potenciali për kërkim shkencor dhe lidhjet me historinë e traditat vendore.
Identifikimi është mbështetur në eksplorimet në terren, të dhënat shkencore, rekomandimet e institucioneve akademike dhe sugjerimet e komuniteteve vendore.
Relacioni nuk i rendit individualisht të 26 objektet e propozuara, duke iu referuar shtojcave përkatëse të projektvendimit.
Çdo monument do të ketë pasaportë të dixhitalizuar
Një tjetër ndryshim i rëndësishëm lidhet me përmirësimin e dokumentacionit teknik dhe gjeografik të Monumenteve të Natyrës.
Projekti parashikon hartimin dhe dixhitalizimin e pasaportave të standardizuara për secilin monument.
Këto dokumente do të përmbajnë të dhëna mbi karakteristikat morfologjike, biologjike dhe ekologjike, sipërfaqen, koordinatat gjeografike dhe materiale fotografike.
Synimi është që institucionet përgjegjëse të kenë informacion më të saktë për gjendjen e objekteve dhe të identifikojnë më lehtë mbivendosjet me zona të tjera të mbrojtura apo me zhvillimet infrastrukturore.
Një bazë e tillë të dhënash pritet të ndihmojë edhe planifikimin territorial, kërkimin shkencor dhe zhvillimin e qëndrueshëm të turizmit natyror. /ekofin.al
