Në qendër të Tiranës ndodhet shtëpia e ish-diktatorit komunist të Shqipërisë, Enver Hoxha. Por sot, nuk ka asnjë shenjë për të shënuar rëndësinë e saj historike. Rezidenca dykatëshe, duket sikur po rimodelohet në vend që të ruhet. Shtëpia u hap për publikun vetëm një herë në vitin 2018, dhe pak prej tyre kanë qenë brenda, që atëherë.
Gjendja aktuale e rezidencës së Hoxhës përmbledh se çfarë ndjejnë shumë shqiptarë për vitet e komunizmit. Duke pësuar një traumë kolektive të mizorisë, shumë do të preferonin të harronin se ai ka ekzistuar ndonjëherë.
Gjatë kulmit të sundimit komunist, Hoxha famëkeq paranojak dhe izolues mbylli kufijtë e Shqipërisë, qëlloi ata që u përpoqën të largoheshin dhe ndërtoi aq shumë bunkerë për të strehuar çdo familje në vend. Mosbesimi i regjimit të tij ndaj aleatëve komunistë, përdorimi i mbikëqyrjes shtetërore dhe brutaliteti i stilit stalinist, i dhanë Shqipërisë pseudonimin e papërshtatshëm (por jo të pasaktë), “Koreja e Veriut e Europës”.
Pas përfundimit të pushtetit 44-vjeçar të terrorit të Hoxhës në vitin 1985 – dhe përfundimit të sundimit komunist në vitet 1990 – Shqipëria trashëgoi rreth 221,143 bunkerë dhe objekte ushtarake, të cilat për dekada kanë shërbyer si kujtime solemne të ditëve të errëta.
Sot, Shqipëria po përjeton një rilindje turistike, e mbështetur nga sipërmarrës dhe emigrantë të kthyer në atdhe, që po i japin një jetë të dytë strukturave ushtarake komuniste, ku dikur mbaheshin armët e luftës.
Për të rimarrë në dorë historinë dhe për të rikthyer traditat e vjedhura dikur prej tyre, shqiptarët tani po ripërdorin bunkerët dhe ish-kazermat ushtarake si restorante, që shërbejnë ushqim dhe verë tradicionale, si bujtina, muze arti dhe historie, madje edhe si studio tatuazhesh.
Pak hapa larg xhamisë së Et’hem Beut të epokës osmane, në sheshin qendror Skënderbej të Tiranës është një tjetër bunker ushtarak i epokës së Hoxhës. Bunk’Art 2 është muzeu më i rëndësishëm i vendit, që katalogon mizoritë e kryera nën sundimin komunist në Shqipëri dhe ndodhet në një bunker të ruajtur të shkallës bërthamore, që dikur lidhte zyrat politike të qeverisë qendrore.
Të gjitha 360 gradët brenda kupolës gri janë të mbuluara me foto, që përkujtojnë viktimat e vrara me urdhër të një drejtuesi, që ishte aq paranojak dhe mizor, sa që vetëm njohja me të mund të vinte jetën tuaj në rrezik.
Një nga fytyrat mbi shkallët është Sabiha Kasimati, një shoqe e shkollës së mesme të Hoxhës, e cila i kërkoi atij të ndalonte vrasjen e njerëzve të pafajshëm dhe më vonë u burgos pa gjyq.
Bunk’Art 2 ka verifikuar se rreth 5,500 njerëz u vranë nga ekzekutimet politike gjatë viteve të Hoxhës, por vlerësimet jozyrtare tregojnë se deri në 100,000 janë zhdukur nën qeverinë Hoxha. Kjo do të thotë se trupa të panumërt nuk janë gjetur kurrë, duke i lënë shqiptarët ende në pritje për të zbuluar varret masive.
Në një paralele tjetër me Korenë e Veriut, shqiptarëve iu tha se nuk kishin asgjë për të pasur zili nga bota e jashtme.
Qyteti i Gjirokastrës i epokës osmane në Shqipërinë jugore ka lidhjen e vet me trashëgiminë e Hoxhës, duke qenë vendlindja e diktatorit. Sot, ndërtesa ku ai lindi njihet zyrtarisht si “Muzeu Etnografik i Gjirokastrës”. Vetëm një pllakë mermeri në dyshemenë e një dhome të dekoruar përkujton ardhjen e Hoxhës në botë më 16 tetor 1908.
Kazerma e Cerenit, një ish-kazermë dhe kompleks ushtarak i kthyer në një nga restorantet dhe destinacionet më të reja të agroturizmit të qytetit, është ideja e Ismet Shehut, një kuzhinier shqiptar i trajnuar në Mbretërinë e Bashkuar, i cili dikur i shërbente drekën mbretëreshës së ndjerë Elizabeth II.
Më në veri, fshati i izoluar bujqësor Fishtë është një vend, që shumë shqiptarë më parë nuk mund ta gjenin as në hartë. Kështu ndodhi derisa lindi destinacioni i agroturizmit Mrizi i Zanave, duke shndërruar jo vetëm tokat e vetmuara bujqësore, por edhe trajektoren historike gastronomike të Shqipërisë.
Kodrat e rrumbullakëta, ku tani rriten perime të freskëta për klientët e restorantit ndodhen në një kompleks, që dikur ishte një burg i kohës komuniste.
“Ne e hapëm këtë restorant me ëndrrën për të rindërtuar këto rrugë për traditat tona,” thotë Altin Prenga, inxhinier bujqësor, i cili së bashku me vëllain e tij është shef kuzhine te Mrizi i Zanave, duke treguar me krenari faktin se ai punëson gjyshe dhe gjyshe vendase dhe Romët, një minoritet i diskriminuar prej kohësh në Shqipëri.
“Hap pas hapi, ne po rizbulojmë atë që kemi humbur nga komunizmi.” / CNN
