Ndërsa miliona nxënës në të gjithë Evropën përgatiten të rikthehen në shkollë, sistemet kombëtare të arsimit po përballen me një vëmendje gjithnjë e më të madhe. Rritja e kostos së jetesës, thellimi i pabarazive socio-ekonomike dhe rezultatet e dobëta të vazhdueshme në aftësitë bazë e kanë rikthyer fuqishëm shpenzimin për arsimin në axhendën politike.
Në këtë kontekst, një analizë e re e Euronews ngre një pyetje sa të thjeshtë, aq edhe provokuese: cilat vende evropiane shpenzojnë më shumë për arsimin dhe a japin realisht rezultat këto shpenzime?
Të shpenzosh më shumë për arsimin nuk përkthehet gjithmonë në rezultate më të mira.
Ky është një nga përfundimet që del nga të dhënat më të fundit të Bashkimit Evropian për arsimin, të cilat tregojnë se disa prej vendeve që shpenzojnë më shumë mbeten pas fqinjëve më kursimtarë kur bëhet fjalë për aftësitë bazë të nxënësve.
Norvegjia është ndër vendet që shpenzojnë më shumë për çdo nxënës apo student mes vendeve të krahasuara. Letonia shpenzon shumë më pak.
Megjithatë, nxënësit letonezë arrijnë rezultate dukshëm më të mira se ata të vendit nordik në testimin e aftësive bazë, sipas të dhënave më të fundit mbi buxhetet dhe rezultatet e arsimit në Evropë.
Ku janë më të larta shpenzimet për nxënës?
Qeveritë e BE-së shpenzuan së bashku 806 miliardë euro për arsimin në vitin 2023, ose 4.7% të PBB-së së bllokut.
Shpenzimet publike për arsimin si përqindje e PBB-së janë ulur lehtë gjatë dekadës së fundit, nga 4.96% në vitin 2014 në 4.65% në vitin 2023, sipas të dhënave më të fundit të Eurostat.
Ky tregues arriti përkohësisht në 5.02% në vitin 2020, kryesisht sepse ekonomia u tkurr gjatë pandemisë dhe jo për shkak të një rritjeje të krahasueshme të buxheteve të arsimit.
Ndër vendet evropiane të mbuluara nga Eurostat, Suedia regjistroi pjesën më të lartë të PBB-së të shpenzuar për arsimin, me 6.8%. Finlanda, Islanda, Belgjika dhe Danimarka shpenzuan gjithashtu mbi 6%. Rumania dhe Greqia ishin pranë fundit të renditjes, përkatësisht me 2.97% dhe 3.33%.


Krahasimi i shpenzimeve për arsimin si përqindje e PBB-së nuk merr parasysh diferencat në nivelin e pasurisë së vendeve apo madhësinë e popullsisë studentore.
Treguesi ndaj PBB-së tregon përpjekjen e përgjithshme financiare që bën një vend, ndërsa shpenzimi për nxënës apo student tregon sa fuqi blerëse vihet në dispozicion për çdo person në arsim.
Madhësia e ekonomisë, numri i nxënësve dhe studentëve, si dhe mënyra se si ndahen fondet mes niveleve të ndryshme arsimore, mund të ndikojnë të gjitha në renditje.

Vlerat shprehen në standarde të fuqisë blerëse, ose PPS — një njësi e përbashkët artificiale që korrigjon diferencat në nivelet kombëtare të çmimeve dhe i bën shpenzimet më të krahasueshme. Euronews Business përdori të dhënat e vitit 2022, viti më i fundit për të cilin ka të dhëna për të gjitha ekonomitë më të mëdha të BE-së.
Krahasimi nxjerr në pah diferenca të forta mes pjesës së të ardhurave kombëtare që i kushtohet arsimit dhe burimeve reale të disponueshme për çdo nxënës.
Luksemburgu shpenzoi vetëm 3.74% të PBB-së për arsimin në vitin 2022, nën mesataren e BE-së prej 4.66%. Megjithatë, regjistroi shpenzimin më të lartë për nxënës në gjithë bllokun, me 18,422 PPS — më shumë se dyfishi i mesatares së BE-së prej 8,246 PPS.
Bullgaria paraqiti situatën e kundërt. Shpenzimet e saj për arsimin ishin pranë mesatares së BE-së si përqindje e PBB-së, me 4.5%, por vendi kishte shpenzimin më të ulët për nxënës në bllok, vetëm 3,097 PPS.
Ndër ekonomitë më të mëdha, Franca shpenzoi 5.33% të PBB-së për arsimin në vitin 2022, pjesa e pestë më e lartë ndër vendet e BE-së me të dhëna të disponueshme. Megjithatë, shpenzimi për nxënës ishte 8,151 PPS, pak nën mesataren e BE-së.
Italia shpenzoi dukshëm më pak si përqindje e PBB-së, me 4.07%. Shpenzimi prej 7,945 PPS për nxënës e vendosi menjëherë pas Francës, por gjithashtu pak nën mesataren e BE-së.
Gjermania i kushtoi arsimit 4.79% të PBB-së, afër mesatares së BE-së, por shpenzoi 10,363 PPS për nxënës — rreth 26% më shumë se mesatarja e BE-së.
Diferenca të tjera janë gjithashtu të dukshme. Malta shpenzoi 4.12% të PBB-së, nën mesataren, por regjistroi shpenzime mbi mesataren për nxënës. Sllovakia i kushtoi arsimit të njëjtën pjesë të PBB-së sa mesatarja e BE-së, por shpenzoi 22% më pak për nxënës.
Rezultatet përballë shpenzimeve
Shpenzimet më të larta nuk prodhojnë automatikisht rezultate më të mira. Vendet që shpenzojnë më shumë për arsimin në Evropë nuk janë vazhdimisht ato me aftësitë bazë më të forta.
Programi i OECD-së për Vlerësimin Ndërkombëtar të Nxënësve, PISA, ofron një mënyrë për të krahasuar rezultatet. Ai teston aftësitë në lexim, matematikë dhe shkencë të 15-vjeçarëve, megjithëse nuk mund të masë çdo aspekt të cilësisë së një sistemi arsimor.
PISA i klasifikon nxënësit që nuk arrijnë Nivelin 2 si nxënës me rezultate të ulëta. Niveli 2 është pragu bazë që OECD e konsideron të nevojshëm për pjesëmarrje të plotë në shoqëri.
Në vitin 2022, plot 26.2% e nxënësve në BE kishin rezultate të ulëta në lexim dhe 29.5% në matematikë. Të dy treguesit janë përkeqësuar që nga viti 2012, kur përqindjet përkatëse ishin 18% dhe 22.1%.
Vendet që shpenzojnë më shumë për nxënës priren të kenë rezultate më të mira në matematikë, por kjo lidhje nuk është aspak automatike.

Estonia kishte përqindjen më të ulët në BE të nxënësve me rezultate të dobëta në matematikë, me 15%, e ndjekur nga Irlanda dhe Danimarka, të dyja me rreth 19–20%. Të njëjtat tri vende regjistruan gjithashtu përqindjet më të ulëta të rezultateve të dobëta në lexim.
Danimarka është ndër vendet evropiane që shpenzojnë më shumë për arsimin. Eurostat nuk ofron të dhënat e nevojshme për Estoninë dhe Irlandën.
Letonia arriti rezultate relativisht të forta me burime të kufizuara. Ajo shpenzoi 4,999 PPS për nxënës — rreth 39% nën mesataren e BE-së — por përqindja e nxënësve me rezultate të dobëta si në matematikë, ashtu edhe në lexim, ishte nën mesataren e BE-së.
Malta, në të kundërt, shpenzoi 9,658 PPS për nxënës, rreth 17% mbi mesataren e BE-së, por regjistroi rezultate më të dobëta se mesatarja. Rreth 32.6% e nxënësve të saj kishin rezultate të ulëta në matematikë dhe 36.3% në lexim.
Qiproja shpenzoi për nxënës afërsisht sa mesatarja e BE-së, por regjistroi disa nga rezultatet më të dobëta në bllok. Më shumë se gjysma e nxënësve, 53.2%, kishin rezultate të ulëta. Bullgaria, me 53.6%, kishte rezultate të ngjashme, të kombinuara me shpenzime të ulëta.
Eurostat nuk raporton rezultatet PISA 2022 për Luksemburgun apo Zvicrën. Në vitin 2018, kur Luksemburgu regjistronte shpenzimet më të larta për nxënës, 27.2% e 15-vjeçarëve të tij kishin rezultate të ulëta në matematikë dhe 29.3% në lexim — një tjetër tregues se shpenzimet e larta nuk prodhojnë automatikisht rezultate të forta.
Ndër ekonomitë më të mëdha, përqindja e nxënësve me rezultate të dobëta në lexim në Francë ishte 26.9%, pak mbi mesataren e BE-së. Gjermania ishte në të njëjtin nivel me mesataren e BE-së në matematikë, me 29.5%, ndërsa Italia ishte vetëm pak më lart, me 29.6%.
Evropa mbetet larg objektivit të saj për aftësitë deri në vitin 2030
Me pothuajse tre në dhjetë nxënës në BE që nuk arrijnë nivelin bazë në matematikë, Evropa mbetet larg objektivit për ta ulur nën 15% përqindjen e nxënësve me rezultate të dobëta në aftësitë bazë deri në vitin 2030.
Rezultatet zbulojnë gjithashtu një hendek të konsiderueshëm socio-ekonomik. Në PISA 2022, 48% e nxënësve të BE-së nga çereku më pak i favorizuar ekonomikisht kishin rezultate të dobëta në matematikë, krahasuar me vetëm 11% të nxënësve nga çereku më i favorizuar.
Ndryshimet demografike mund të ndryshojnë mënyrën se si financohet arsimi. Raporti i Komisionit Evropian “Investing in Education 2025” parashikon që BE-ja do të ketë rreth 2.5 milionë më pak persona të moshës 3–18 vjeç në vitin 2030 krahasuar me vitin 2022.
Kjo popullsi pritet të tkurret në total me 3.5%. Rëniet më të mëdha parashikohen në Itali, me 13%; Greqi, me 12%; dhe Spanjë, me 11%. Gjermania, në të kundërt, pritet të regjistrojë një rritje prej 9%.
Tkurrja e popullsisë në moshë shkollore në Evropë mund të krijojë hapësirë për të investuar më shumë për çdo nxënës. Sipas Komisionit, nëse buxhetet totale të shkollave do të rriteshin vetëm në përputhje me një inflacion vjetor prej 2%, shpenzimet për nxënës do të rriteshin mesatarisht me 19% deri në vitin 2030.
Raporti i Komisionit argumenton se përmirësimi i aftësive bazë do të mbështeste produktivitetin, inovacionin dhe rritjen ekonomike. Ai citon vlerësime sipas të cilave PBB-ja e vendeve evropiane mund të ishte 8% deri në 10% më e lartë se sa parashikohet aktualisht deri në vitin 2030, nëse më shumë njerëz do të arrinin një nivel të mjaftueshëm të aftësive bazë.
Sipas raportit, klasa më të vogla, mësimdhënie më e personalizuar, modernizimi i kurrikulave, përmirësimi i trajnimit dhe kushteve të punës së mësuesve, si dhe përdorimi më i mirë i teknologjisë mund të ndihmojnë në arritjen e këtij objektivi.
Megjithatë, krahasimet mes vendeve sugjerojnë se suksesi nuk do të varet vetëm nga sa para shpenzojnë qeveritë, por edhe nga mënyra se si përdoren këto fonde dhe nëse ato arrijnë realisht të përmirësojnë të nxënit./Përshtati nga Euronews, ekofin.al
