Nga IAN THOMSON*
Shqiptarët e kanë prejardhjen nga popujt më të lashtë evropianë, ilirët.
Vendi u krijua vetëm pas vitit 1912 me rënien e pushtetit osman në Evropë. Sundimtari i saj i parë, prijësi i lavdëruar mysliman Mbreti Zog, u përzu nga Musolini kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë në vitin 1939. (Zogu u vendos në Londër për një kohë në Ritz.) Pesë vjet më vonë gjermanët nazistë u dëbuan nga luftëtari i rezistencës shqiptare Enver Hoxha. Nga pamja e jashtme, një stalinist, finoku Hoxha ishte një figurë osmane me traditë myslimane, i cili terrorizoi çifligun e tij ballkanik përmes vrasjeve hakmarrëse, spastrimeve dhe zhdukjes së armiqve të klasës. Shqipëria ka jetuar prej kohësh nën hijen e Italisë. Javën e kaluar, kryeministrja italiane, Giorgia Meloni, thuhet se u zemërua kur plani i saj për të dërguar azilkërkues në Shqipëri u bllokua nga Gjykata Evropiane e Drejtësisë dhe emigrantët u kthyen në Itali nga një qendër paraburgimi në det të hapur. Nuk ka gjasa që ajo të heqë dorë.
Për herë të parë vizitova këtë vend të trazuar të Ballkanit në vitin 1988, kur në krye ishte pasardhësi i vajosur i Hoxhës, Ramiz Alia. E veja e diktatorit, Nexhmije Hoxha (“Zonja Makbeth e Ballkanit”), ishte dora e fshehtë pas policisë sekrete të frikshme të Sigurimit. Duke qenë se turistët individualë nuk lejoheshin të hynin, shkova në një grup prej 20 miqsh të Akademisë Mbretërore Skoceze. Midis tyre ishte edhe Lady Rosebery (“Një konteshë!” gulçoi udhërrëfyesi ynë shqiptar). Në një kasolle doganore në kufirin jugosllav, njërit prej grupit tonë i rruan mjekrën, pasi mjekra ishte sinonim i ortodoksisë greke dhe ishte i ndaluar.
Jam rikthyer në Shqipëri së fundmi me gruan time për pushime, për të ecur nëpër Bjeshkët e Nemuna që kufizohen me Kosovën dhe Malin e Zi. Një natë para se të largoheshim, në Café Oto në Londër, dëgjuam kompozitorin Dave Smith, duke performuar fantazinë e tij verore shqiptare me Jan Steele në saksofon dhe gruan e tij Janet Sherbourne në piano. Muzika, hipnotikisht e mirë, ishte e përzier me ritmet popullore osmane që Smith kishte mbledhur gjatë vizitave në malësitë shqiptare, gjatë regjimit 40-vjeçar të Hoxhës. Ideja jonë ishte të ndiqnim gjurmët e etnografes eduardiane Edith Durham, e cila në fillim të viteve 1900 përshkoi malësitë me një fund “Burberry” të papërshkueshëm nga uji dhe një kapelë golfi dhe regjistroi zakonet fisnore. Shqiptarët u morën aq shumë me të dhe me librin e saj “Shqipëria e epërme”, sa e kurorëzuan atë “Mbretëresha e maleve”.
Nga hoteli ynë në rrugën “Edith Durham” në qytetin verior shqiptar të Shkodrës, u nisëm për në Bajram Curri, rreth 30 milje në perëndim të kufirit serb. Fshatrat ishin një grumbull i egër pyjesh gështenje dhe liqenesh. U ngjitëm lart përmes livadheve alpine drejt Valbonës me mjegullat e çrregullta të malit të Shkëlzenit në largësi. Malësitë ishin plot me ekskursionistë: Shqipëria është destinacioni turistik me rritjen më të shpejtë në Evropë. Në katundin malor të Thethit hasëm në një kullë apo kullë pjesërisht të rrënuar. Vështirë se ndonjë nga këto kulla ka mbijetuar në Shqipëri. Në kohën parakomuniste ato shërbenin si strehë për shqiptarët e futur në gjakmarrje. Kulti hakmarrës i epokës osmane të “gjak për gjak” sanksionohet nga kushtetuta e lashtë fisnore e Shqipërisë e njohur si Kanuni, të cilin ilirët e kodifikuan. Enver Hoxha bëri një propagandë për ta çrrënjosur Kanunin si tribalizëm i prapambetur ballkanik, por ai u rishfaq pak kohë pas rënies së komunizmit.
Në një vizitë në Theth 30 vjet më parë, takova një grua të moshuar që ishte fejuar nga babai i saj që në bark të nënës, në përputhje me Kanunin. “Dhe tani shiko me kë kam ngecur!”, ia bëri shenjë nga një “pasha” me pamje të dobët, i shtrirë në shtrat me një plis të bardhë. “Ah, hesht, plaka ime e dashur”, kundërshtoi ai. Motori i madh i hakmarrjes, ideja e vjetër e pastrimit me gjak, ishte tema e romanit “Prilli i thyer” i shkrimtarit të ndjerë shqiptar Ismail Kadare. Gjaku do të jetë gjithmonë i shpejtë në Shqipëri; dhe në lindje të Londrës gjithashtu. Bandat shqiptare që kanë kapur tregun e kokainës në Britaninë e Madhe e respektojnë kodin e kanunit të besës, domosdoshmërinë e mbajtjes së një premtimi. Gjak për gjak siguron besnikërinë e bandës.
Kryeqyteti i Shqipërisë, Tirana, është një vend i zhurmshëm sot me një sërë baresh. Përballë vilës së madhe të zbrazët të Hoxhës është një KFC. Fëmijët e Hoxhës kërcënuan me veprime ligjore kur u njoftuan planet për ta kthyer vilën në një Muze të Shtypjes. Enveri dhe Nexhmija besohet se kishin 25 frigoriferë, 28 televizorë me ngjyra dhe 19 linja telefonike. Enveri ishte i njohur për dashurinë e tij për filmat e Norman Wisdom, të cilët i turpërojnë pronarët e fabrikave. Asnjë nga Sigurimi i tij nuk doli në gjyq për tortura apo mizori të tjera.
Nexhmija vdiq në vitin 2020 në moshën 99-vjeçare. E intervistova kur ishte në arrest shtëpie për akuzën e korrupsionit në vilën e Partisë nr. 6 në bulevardin e “Dëshmorëve të Kombit” në Tiranë. Statuja prej bronzi e Enverit sapo ishte rrëzuar. “Kjo ishte më e dhimbshme për mua sesa vetë vdekja e tij”, tha ajo. Nexhmija dhe burri i saj ekzekutuan më shumë se 6,000 kundërshtarë politikë shqiptarë, burgosën rreth 34,000 (1,000 prej të cilëve vdiqën) dhe dërguan 59,000 në internim të brendshëm. Shqipëria nën çiftin Hoxha ishte një model i vetëdjegur i planifikimit stalinist.
Natën tonë të fundit në Tiranë darkuam në liqenin e Shkodrës, peshk krapi, gjizë qumështi dhe bukë misri. Kamerieri kishte mjekër.
*Ian Thomson është autor librash, përfshirë “Dante’s Divine Comedy: A Journey Without End”.
