Një tragjedi në stacionin hekurudhor të Novi Sadit, një lëvizje studentore pa udhëheqës tradicionalë dhe një listë zgjedhore me personalitete nga fusha të ndryshme të jetës publike. Kjo është historia e një mobilizimi qytetar që, pas afro dy vitesh protestash, ndryshoi ekuilibrat politikë në Serbi.
Aleksandar Vuçiç, një nga figurat më jetëgjata në drejtimin e Serbisë, ka pranuar humbjen në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit 2026, përballë një force politike që lindi nga protestat studentore dhe jo nga strukturat tradicionale partiake.
Sipas rezultateve paraprake, Lista Studentore ka marrë 51.47% të votave, kundrejt 40.42% të siguruara nga lista e Vuçiçit. Presidenti serb deklaroi se, bazuar në vlerësimet fillestare, përfaqësuesit e studentëve pritet të marrin 135 deri në 140 vende në parlamentin me 250 deputetë, duke siguruar shumicën parlamentare.
Rezultati shënon një kthesë në politikën serbe, ku Vuçiç ka qenë figura qendrore e pushtetit që prej vitit 2014, fillimisht si kryeministër dhe më pas si president.
Por zhvillimi më i pazakontë i këtyre zgjedhjeve nuk lidhet vetëm me rezultatin. Ai ka të bëjë me mënyrën se si një lëvizje proteste, e organizuar fillimisht në universitete, arriti të ndërtonte një alternativë elektorale.
Një tragjedi që ndryshoi debatin publik në Serbi
Origjina e kësaj lëvizjeje daton më 1 nëntor 2024, kur shembja e një strehe në stacionin hekurudhor të Novi Sadit shkaktoi vdekjen e 16 personave.
Ngjarja ngriti pikëpyetje të shumta mbi sigurinë e ndërtimeve publike, procedurat e rindërtimit dhe përgjegjësinë e institucioneve që kishin mbikëqyrur projektin.
Studentët ishin ndër të parët që kërkuan transparencë për dokumentacionin e punimeve dhe identifikimin e përgjegjësve. Kërkesat e tyre u shoqëruan me bllokime universitetesh dhe protesta që gradualisht u shtrinë përtej mjediseve akademike.
Me kalimin e muajve, demonstratat morën përmasa kombëtare. Përkrah studentëve u rreshtuan qytetarë të profesioneve dhe grupmoshave të ndryshme, përfshirë pedagogë, fermerë, artistë dhe përfaqësues të profesioneve të lira.
Në mars 2025, Beogradi u bë skena e një mobilizimi masiv, që dëshmoi se pakënaqësia kishte kaluar kufijtë e çështjes fillestare.
Kritikat ndaj mungesës së transparencës, korrupsionit të dyshuar dhe funksionimit të institucioneve u kthyen në temat kryesore të protestave.
Pa një kryetar partie, por me një organizim të ri
Një nga karakteristikat që e dalloi lëvizjen studentore ishte mënyra e organizimit.
Ndryshe nga partitë politike, të cilat zakonisht ndërtohen rreth një kryetari dhe strukturave drejtuese, studentët zgjodhën vendimmarrjen kolektive.
Asambletë universitare shërbyen si hapësira diskutimi dhe koordinimi, ndërsa vendimet e rëndësishme merreshin përmes konsultimeve mes pjesëmarrësve.
Ky model e bëri të vështirë identifikimin e një figure të vetme drejtuese dhe i dha lëvizjes një profil të ndryshëm nga opozita parlamentare.
Megjithatë, për të kaluar nga protesta në garën zgjedhore, studentëve u duhej një përfaqësim politik konkret.
Zgjidhja që përzgjodhën ishte përfshirja e personaliteteve publike me përvoja profesionale jashtë politikës tradicionale.
Nga kardiologjia te basketbolli, kush janë figurat e Listës Studentore?
Në krye të listës që sfidoi Vuçiçin u vendos Ilija Srdanoviç, profesor i kardiologjisë në Novi Sad.
Përkrah tij u përfshinë emra të njohur të sportit, kulturës dhe ekonomisë serbe.
Mes tyre është Dejan Bodiroga, një prej figurave më të njohura të basketbollit serb dhe europian, aktori Tihomir Staniç, si dhe Dejan Shoshkiç, ish-guvernator i Bankës Kombëtare të Serbisë.
Përfshirja e këtyre personaliteteve synonte t’i jepte lëvizjes një përfaqësim më të gjerë shoqëror dhe profesional.
Në vend të një strukture të mbështetur kryesisht te karriera partiake, Lista Studentore u paraqit me kandidatë që kishin ndërtuar reputacionin e tyre në universitete, institucione financiare, sport dhe kulturë.
Një tjetër element ishte ruajtja e distancës nga opozita tradicionale. Studentët nuk pranuan të integroheshin në koalicione të zakonshme partiake, ndërsa disa forca opozitare zgjodhën të mos konkurronin për t’i dhënë mbështetje listës së re.
Kjo strategji u mundësoi studentëve të ruanin identitetin e tyre politik dhe të kërkonin mbështetje edhe nga qytetarë që nuk identifikoheshin me partitë ekzistuese.
Nga kërkesa për drejtësi te programi për qeverisjen
Përgatitja për zgjedhjet kërkonte më shumë sesa një listë kandidatësh.
Lëvizja hartoi një program me 11 pika, duke vendosur në qendër luftën kundër korrupsionit, forcimin e përgjegjshmërisë institucionale dhe ndryshimet në administrimin e sektorit publik.
Mes propozimeve përfshiheshin masa për hetimin dhe ndëshkimin e shkeljeve të ligjit, largimin e zyrtarëve të përfshirë në abuzime ndaj protestuesve, si dhe krijimin e një strukture të posaçme policore për ndalimin e personave përgjegjës.
Programi parashikonte gjithashtu ndërhyrje në drejtimin e mediave publike dhe ndërmarrjeve shtetërore.
Në këtë mënyrë, kërkesat që kishin mobilizuar studentët pas tragjedisë së Novi Sadit u shndërruan gradualisht në një platformë politike me objektiva institucionale.
Zgjedhjet e 25 tetorit dhe pranimi i humbjes nga Vuçiç
Pas afro dy vitesh demonstratash dhe përplasjesh politike, gara elektorale u kthye në testin vendimtar të mbështetjes që kishte fituar lëvizja.
Rezultatet paraprake treguan një diferencë prej më shumë se 11 pikësh përqindjeje mes Listës Studentore dhe forcës politike të Vuçiçit.
Presidenti serb pranoi publikisht se lista e mbështetur nga studentët kishte fituar zgjedhjet.
Në kampin studentor, rezultati u prit me festime dhe me këngën “Srbija se budi”, që në shqip përkthehet “Serbia po zgjohet”.
Për lëvizjen, votimi përfaqësonte kalimin nga mobilizimi në rrugë drejt përfaqësimit në institucionet e vendit.
Për sistemin politik serb, rezultati hap një fazë të re, pas më shumë se një dekade gjatë së cilës Vuçiç dhe forca e tij politike kanë mbajtur pozitat kryesore të pushtetit.
Sfida e radhës: Të qeverisësh me të njëjtat standarde që kërkove në protestë
Me sigurimin e shumicës parlamentare, Lista Studentore përballet me një realitet të ndryshëm nga ai i organizimit të protestave.
Deri tani, lëvizja ka pasur si objektiv kërkimin e llogaridhënies nga institucionet. Nëse formon qeverinë, përfaqësuesit e saj do të duhet të marrin përgjegjësi për drejtimin e tyre.
Kjo përfshin menaxhimin e financave publike, ekonomisë, administratës, shërbimeve për qytetarët dhe marrëdhënieve ndërkombëtare.
Modeli i vendimmarrjes kolektive, që karakterizoi organizimin studentor, do të përballet gjithashtu me kërkesat e funksionimit të një qeverie, ku përgjegjësitë dhe kompetencat janë të përcaktuara institucionalisht.
Një tjetër sfidë do të jetë ruajtja e mbështetjes së një elektorati të gjerë, të bashkuar fillimisht nga kërkesa për drejtësi dhe ndryshim, por që mund të ketë pritshmëri të ndryshme për politikat ekonomike dhe sociale.
Zgjedhjet e 25 tetorit treguan se një lëvizje qytetare mund të shndërrohet në forcë parlamentare edhe pa ndjekur rrugën tradicionale të organizimit partiak.
Historia politike që nisi me tragjedinë e Novi Sadit ka hyrë tashmë në një kapitull tjetër. Pas suksesit elektoral, vëmendja do të zhvendoset te aftësia e përfaqësuesve të rinj për të realizuar ndryshimet institucionale që kanë premtuar.
Për studentët serbë, sfida nuk është më vetëm të kërkojnë përgjegjësi nga pushteti, por të dëshmojnë se si do ta ushtrojnë atë. /ekofin.al
