Rrezet e diellit depërtojnë përmes një dritareje të vogël prej guri, ndërsa dërrasat e dyshemesë kërcasin teksa ngrohen. Nga larg dëgjohet tingulli i zileve të deleve, teksa një tufë kalon pranë. Aroma e bukës që po piqet përzihet me tymin e zjarrit të mbrëmjes së kaluar. Zgjohem me ndjesinë se jam transportuar në një kohë tjetër, por në të vërtetë ndodhem në Shqipërinë e ditëve të sotme.
Po qëndroj në një kullë, një prej shtëpive tradicionale të banimit prej guri që gjenden në të gjithë veriun e Shqipërisë, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut. Dikur, ato mbronin familjet gjatë periudhave të konflikteve dhe strehonin udhëtarët e lodhur përgjatë rrugëve tregtare, përpara se shumica të liheshin pas dore dhe të rrënoheshin gjatë shekullit XX.
Një shteg i ri për ecje në distanca të gjata, i zhvilluar nga Shoqata Shqiptare e Agroturizmit, synon t’u rikthejë disa prej këtyre kullave lavdinë e dikurshme dhe t’u japë vizitorëve mundësinë të zbulojnë një pjesë të Shqipërisë pothuajse të paprekur nga turizmi.

Shtegu i Kullave kalon nëpër disa nga zonat më pak të vizituara të Shqipërisë verilindore, me ndalesa në rajonet e Mirditës, Matit, Bulqizës dhe Dibrës. I projektuar për t’u përshkuar në këmbë, me një udhërrëfyes, përgjatë nëntë ditëve, udhëtimi shtrihet në më shumë se 160 kilometra, duke kaluar nëpër fshatra tradicionale, pllaja të larta, pyje dhe lugina lumenjsh.
Në të ardhmen, parashikohen edhe itinerare për biçikleta dhe automjete 4×4. Disa etapa të shtegut janë të gjata dhe mund të ndahen lehtësisht në dy ditë, ose të shkurtohen përmes një transferimi me makinë.
Mundësitë për të qëndruar në bujtina, ferma dhe kulla i lidhin udhëtarët me trashëgiminë kulturore të rajonit, në një mënyrë që po bëhet gjithnjë e më e vështirë për t’u përjetuar në pjesët më të frekuentuara të vendit.
Kulla, në format e saj të ndryshme, është elementi qendror i këtij itinerari. Të ndërtuara tradicionalisht me gurë gëlqerorë dhe dru nga malet përreth, kullat ndjekin një strukturë të rregullt arkitekturore, por njëkohësisht pasqyrojnë karakterin e familjeve që i porositën.
Të ndërtuara nga mjeshtër të aftë, kullat e para ishin projektuar për t’i bërë ballë kushteve të vështira atmosferike të rajonit dhe realiteteve historike edhe më të ashpra, përfshirë pushtimin osman të shekullit XV dhe konfliktet e shpeshta ndërmjet fiseve.
Shumë të tjera u ndërtuan gjatë shekujve XVIII dhe XIX, por nën regjimin komunist të Shqipërisë, nga viti 1944 deri në vitin 1991, shumë familjeve iu konfiskuan kullat, të cilat i gjetën të rrënuara kur i rimorën në pronësi.
Sot, shumë prej tyre qëndrojnë bosh, pas eksodit masiv nga zonat rurale drejt qyteteve gjatë viteve 1990 dhe 2000.
“Po humbasim traditat, sepse njerëzit nuk po qëndrojnë më këtu”, më thotë Nik Nikolli, ndërsa ecim nëpër fshatin kodrinor të Lufajt, në etapën e parë të shtegut.
Nikolli është drejtor i Infokullës, një muzeu të vogël dhe qendre kulturore në qytetin e Rubikut, e cila ofron falas harta për ecje dhe informacion historik për rajonin.
Ai shpjegon se shumë prej fshatrave përgjatë itinerarit kanë mbetur vetëm me një ose dy familje. Prezantimi i idesë së turizmit ka qenë i ngadaltë, sepse koncepti i pranimit të parave nga një mysafir bie ndesh me traditat e rrënjosura të mikpritjes.
Ai shpreson se shtegu do t’i nxisë banorët vendas të hapin kullat ose fermat e tyre si bujtina, duke u ofruar vizitorëve përvoja unike dhe duke siguruar njëkohësisht të ardhura shtesë për familjet.
Nën regjimin komunist të Shqipërisë, shumë familjeve iu konfiskuan kullat, të cilat i gjetën të rrënuara kur i rimorën në pronësi.
Duke përshkuar shtegun, është e lehtë të kuptosh se çfarë nënkupton Nikolli kur flet për mungesën e njerëzve në fshatra dhe mikpritjen e atyre që kanë mbetur.
Në disa ditë, udhëtimi ynë zgjat më shumë nga sa pritej, pasi unë dhe udhërrëfyesi im ftohemi rregullisht të ulemi për një kafe dhe na shërbehen me bollëk rrush, kumbulla dhe arra të sapokorrura.
Bujqësia është shtylla kryesore e jetës në këto zona dhe njerëzit punojnë në ara nga agimi deri në muzg. Megjithatë, ata duken gjithmonë të gatshëm të bëjnë një pushim, të presin vizitorë dhe të ndajnë me ta histori nga e kaluara.

Pjesa më e madhe e Shtegut të Kullave ndjek rrugë të vjetra përmes terrenit kodrinor karstik, të mbushur me shpella, gështenja dhe fusha me misër.

Shenjat e itinerarit janë ende të pakta dhe në disa pjesë duhet të hapësh vetë rrugën përmes shkurreve, por shtegu u mundëson udhëtarëve të ecin nëpër shtigjet që përdoren ende nga banorët e fshatrave, duke krijuar shumë mundësi për ndërveprim me ta.
Në fund të ditës së dytë të udhëtimit, në fshatin Derjan, 91-vjeçarja Hajrija Qerimi buzëqesh plot gëzim, teksa më tregon për fëmijërinë e saj në një kullë të madhe aty pranë.
Babai i saj ishte një fermer i suksesshëm, i cili mbahet mend ende për bujarinë e tij, dhe familja priste rregullisht udhëtarë.
Ajo më tregon se në tryezën e darkës nuk kishte kurrë më pak se 10 persona.
“Babai më këshilloi që herët se kujtdo që vjen në shtëpi duhet t’i ofrohet ushqim dhe pije, dhe më mësoi se çfarë duhej të shërbeja dhe si duhej ta shërbeja”, thotë ajo me krenari.
“E rëndësishme ishte që askush të mos largohej pa marrë mikpritjen më të mirë të mundshme.”
Duke përqafuar kullën dhe traditën e saj të fortë të mikpritjes, zonat rurale mund të kenë gjetur pikërisht atë që kanë për t’u ofruar vizitorëve.
Një nga pikat më të spikatura të shtegut është mundësia që udhëtarët të përjetojnë mikpritjen tradicionale, duke qëndruar në kulla të restauruara.
Në ditën e katërt, në fshatin kodrinor të Dushajt, qëndroj në Kullën Hupi, e cila u hap si bujtinë në vitin 2021.
Pronari, Luli Hupi, kaloi vite duke punuar në një minierë aty pranë dhe duke kursyer para për të restauruar shtëpinë, dhomë pas dhome.
“Kur vjen këtu, të pret një familje dhe ndihesh sikur je në shtëpinë tënde”, thotë ai.
Duke e parë këtë si diçka më shumë sesa një sipërmarrje biznesi, Hupi është i përkushtuar për të mbështetur komunitetin lokal.
Ai bashkëpunon me më shumë se 10 familje, të cilat furnizojnë restorantin me mish, djathë, mjaltë, bukë dhe produkte të tjera, ndërsa shërbejnë gjithashtu si udhërrëfyes për ecje në natyrë, ekskursione me kuaj dhe kurse gatimi.
Ai e mban të ulët numrin e vizitorëve dhe nuk ka asnjë interes për tendencën drejt turizmit masiv në Shqipëri.
“Njerëzit thonë se jam budalla që nuk kam 50 tavolina në restorant”, qesh ai, ndërsa ulemi pranë një zjarri të madh në odën tradicionale, pas një darke të thjeshtë me bukë të ngrohtë misri, reçel fiku, sallata turshi, djathë dhie dhe gjizë.
“Por unë nuk dua 50 tavolina, dua 10, dhe dua që njerëzit të detyrohen të rezervojnë një muaj përpara.”
Ndikimi i Hupit ndihet qartë në zonën përreth, ku shumë kulla po i nënshtrohen restaurimit dhe ideja e një forme më të ngadaltë të turizmit po përqafohet gjithnjë e më shumë.
Në natën parafundit të udhëtimit, qëndroj në Butterfly Camping, një kamping i vogël i vendosur në një kanion, në brigjet e Drinit të Zi.
Pronari, Labinot Murrja, ndez një zjarr në natyrë, më mbush një gotë me raki rrushi vendase dhe më tregon se si ai dhe babai i tij e pastruan dhe e rrafshuan vetë tokën përgjatë bregut të lumit.
Ata i mbajtën gjërat të thjeshta, duke ndërtuar tri kabina të vogla, duke lënë hapësirë për ngritjen e disa tendave, tavolinave dhe një kasolleje me një kuzhinë bazike.
Murrja thotë se nuk është i interesuar të tërheqë sa më shumë turistë, por synon njerëz me shpirt aventurier, me interes për natyrën dhe dëshirë për të përjetuar jetën në fshatin aty pranë, ku ai ende jeton me familjen e tij.
Ai më tregon se banorët vendas ishin skeptikë kur ai e nisi këtë sipërmarrje, duke pyetur veten se përse dikush do të kishte interes të vinte në mes të askundit.
Megjithatë, kur panë se vizitorët po mbërrinin, u bindën dhe Murrja thotë se sipërmarrje të ngjashme tashmë po shfaqen në të gjithë rajonin.
Ashtu si Hupi, edhe Murrja thekson se është i interesuar t’u ofrojë vizitorëve një përvojë unike, në vend që të nxjerrë një fitim të madh.

“E dua këtë punë”, thotë ai me një buzëqeshje.
“Nuk të bën të pasur, po e bëj vetëm nga pasioni.”
Industria e turizmit në Shqipëri ka njohur një rritje të madhe vitet e fundit.
Megjithatë, protestat e vazhdueshme, të nxitura nga planet për ndërtimin e një resorti luksoz në një zonë bregdetare të mbrojtur, kanë bërë që banorët vendas të shprehin pakënaqësinë e tyre për ritmin dhe natyrën e paqëndrueshme të zhvillimit në vend.
Me një pjesë të madhe të turizmit shqiptar të përqendruar në bregdet dhe në Alpet e Veriut, zonat e brendshme rurale kanë mbetur në vështirësi për të gjetur atë që mund t’u ofrojnë vizitorëve.
Duke përqafuar kullën dhe traditën e saj të fortë të mikpritjes, ato mund të kenë gjetur pikërisht atë që u nevojitet.

Një dhomë dyshe në një kullë kushton nga rreth 35 paund për natë. /Përshtati nga The Guardian, ekofin.al



