Shqipëria ka ndërmarrë një hap të rëndësishëm në drejtim të mbrojtjes së shëndetit publik dhe forcimit të rendit ekonomik, duke aderuar në Protokollin për Ndalimin e Tregtisë së Paligjshme të Produkteve të Duhanit, në kuadër të Konventës Kornizë të World Health Organization për Kontrollin e Duhanit. Ky angazhim synon të përballojë një nga fenomenet më problematike për ekonominë dhe sigurinë publike: kontrabandën dhe tregtinë informale të produkteve të duhanit.
Ligji, i cili është botuar në Fletoren Zyrtare dhe hyn në fuqi 15 ditë më pas, vjen në një kohë kur tregtia e paligjshme vazhdon të ketë pasoja të rënda sociale, shëndetësore dhe financiare, veçanërisht për të rinjtë, shtresat në nevojë dhe grupet vulnerabël.
Produktet e duhanit të tregtuara në mënyrë të paligjshme dëmtojnë drejtpërdrejt shëndetin publik dhe pengojnë politikat parandaluese kundër konsumit. Ato janë shpesh më të lira, më të pakontrolluara dhe më lehtësisht të aksesueshme për të miturit.
Në të njëjtën kohë, kontrabanda e duhanit rëndon mbi sistemin shëndetësor, rrit kostot e trajtimit të sëmundjeve të lidhura me duhanpirjen dhe ul të ardhurat buxhetore nga taksat dhe akcizat. Kjo situatë ndikon në mënyrë disproporcionale vendet me ekonomi në tranzicion, si Shqipëria, duke thelluar pabarazitë ekonomike dhe sociale.
Forcimi i kapaciteteve institucionale dhe teknike
Me aderimin në Protokoll, Shqipëria angazhohet të investojë në zhvillimin e kapaciteteve shkencore, teknike dhe institucionale për të luftuar të gjitha format e tregtisë së paligjshme. Kjo përfshin përmirësimin e sistemeve të monitorimit, përdorimin e teknologjive moderne për gjurmimin e produkteve dhe rritjen e bashkëpunimit ndërkombëtar.
Qasja në burime financiare, trajnime dhe asistencë teknike nga partnerët ndërkombëtarë pritet të forcojë rolin e institucioneve shqiptare në kontrollin e zinxhirit të furnizimit, nga prodhimi deri te shitja me pakicë.
Kontroll më i rreptë mbi zinxhirin e furnizimit
Një nga shtyllat kryesore të Protokollit është vendosja e kontrollit të plotë mbi zinxhirin e furnizimit të produkteve të duhanit. Shqipëria do të zbatojë masa të reja për parandalimin, zbulimin dhe ndjekjen penale të çdo forme të tregtisë së paligjshme.
Dogana, policia dhe strukturat e tjera ligjzbatuese do të pajisen me kompetenca dhe mjete shtesë për hetim dhe ndërhyrje. Bashkëpunimi ndërinstitucional dhe shkëmbimi i sigurt i informacionit me shtetet e tjera do të jenë elementë kyç në këtë proces.
Sistemi i licencimit dhe transparenca
Protokolli parashikon forcimin e sistemit të licencimit për prodhimin, importin, eksportin, shpërndarjen dhe shitjen e produkteve të duhanit. Çdo subjekt do të duhet të pajiset me licencë të vlefshme dhe të plotësojë kritere të detajuara për identitetin, kapacitetin prodhues, aktivitetin financiar dhe historikun ligjor.
Autoritetet kompetente do të kenë të drejtën të pezullojnë ose revokojnë licencat në rast shkeljesh, si dhe të kryejnë inspektime, auditime dhe verifikime periodike. Paralelisht, theksohet nevoja për transparencë maksimale në çdo ndërveprim me industrinë e duhanit, për të shmangur konfliktet e interesit.
Rregullimi i shitjeve online, zonave të lira dhe tregtisë pa taksa
Protokolli kërkon një vëmendje e veçantë t’u kushtohet shitjeve përmes internetit dhe teknologjive digjitale. Shqipëria do të kërkojë që edhe këto forma tregtimi të përmbushin të gjitha detyrimet ligjore dhe do të shqyrtojë mundësinë e kufizimit ose ndalimit të tyre.
Në zonat e lira ekonomike do të vendosen kontrolle të forta mbi prodhimin dhe tranzitin e produkteve të duhanit, ndërsa do të ndalohet përzierja e tyre me mallra të tjera në transport. Edhe shitjet pa taksa do t’i nënshtrohen rregullave më të rrepta, për të shmangur abuzimet dhe devijimet drejt tregut të zi.
Përgjegjësia ligjore dhe hetimet speciale
Protokolli parashikon rritjen e përgjegjësisë penale, civile dhe administrative për personat juridikë të përfshirë në veprimtari të paligjshme. Shoqëritë tregtare dhe rrjetet e shpërndarjes do të mbahen përgjegjëse jo vetëm financiarisht, por edhe penalisht, në rast përfshirjeje në kontrabandë.
Njëkohësisht, autoritetet shqiptare do të kenë mundësi të përdorin teknika të posaçme hetimore, përfshirë mbikëqyrjen elektronike, operacionet e fshehta dhe dorëzimet e kontrolluara, për të goditur rrjetet kriminale të organizuara.
Ndikimi te kompanitë e licencuara dhe tregtarët e ligjshëm
Aderimi në Protokoll pritet të sjellë një ndryshim të ndjeshëm në tregun formal të duhanit. Për kompanitë e licencuara dhe tregtarët që veprojnë në përputhje me ligjin, masat e reja krijojnë një mjedis më të drejtë konkurrues, duke reduktuar presionin nga tregu informal dhe produktet kontrabandë. Megjithëse në afatshkurtër mund të ketë rritje të kostove administrative dhe kërkesa më të larta për raportim dhe kontroll, në afatgjatë pritet stabilizim i tregut, rritje e sigurisë juridike dhe forcim i besimit të konsumatorëve.
Për industrinë formale të duhanit, këto reforma përkthehen në mbrojtje më të madhe të investimeve, reputacionit dhe marrëdhënieve me shtetin.
Një hap drejt ekonomisë formale dhe shëndetit publik
Me këtë angazhim, Shqipëria pozicionohet më pranë standardeve ndërkombëtare në luftën kundër kontrabandës dhe kriminalitetit ekonomik. Zbatimi i Protokollit synon jo vetëm të rrisë të ardhurat buxhetore dhe sigurinë tregtare, por edhe të mbrojë shëndetin e qytetarëve dhe të forcojë institucionet publike.
Në këtë kuadër, aderimi në Protokoll shihet si një investim afatgjatë për një ekonomi më transparente, një treg më të rregulluar dhe një shoqëri më të mbrojtur nga pasojat e tregtisë së paligjshme të produkteve të duhanit./ekofin.al
