Ekonomia shqiptare po vrapon me shpejtësi — rritja e PBB-së mbetet e fortë, borxhi publik është më i ulët, dhe leku është forcuar. Inflacioni po bie, themelet duken të forta”, megjithatë dera e BE-së mbetet gjysmë e hapur, gjysmë e ruajtur. A është sprinti i Tiranës mjaftueshëm i shpejtë për të impresionuar ritmin e maratonës së Brukselit? Këto janë disa nga konstatimet e fundit të realizuara nga ekspertët e Raiffeisen Research. Megjithatë, ajo që bie në sy është ulja e projeksioneve për rritjen ekonomike këtë vit në 3.5% nga 4.1% që ishte më parë.
Shtytja e Shqipërisë drejt BE-së: Momentum kundër murit të shtetit ligjor
Shqipëria po avancon drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian, por ende përballet me pengesa të rëndësishme, sidomos në zbatimin e qëndrueshëm të ligjeve dhe standardeve të BE-së. Fushat më kritike mbeten pavarësia e gjyqësorit, lufta kundër korrupsionit dhe shpërbërja e krimit të organizuar. Ndërkohë që BE-ja ka rinovuar angazhimin e saj për zgjerim dhe kërkon të përshpejtojë negociatat për vende kandidate si Shqipëria dhe Mali i Zi, procesi i gjatë dhe de facto i ngrirë i anëtarësimit të Turqisë tregon se vetëm rëndësia gjeopolitike nuk siguron hyrjen në Union.
Që prej aplikimit në prill 2009, procesi i anëtarësimit të Shqipërisë ka hyrë në një fazë vendimtare. Hapja e fundit e klasterëve të negociatave tregon një përafrim të qëndrueshëm me normat e BE-së, por njëkohësisht nxjerr në pah kompleksitetin teknik dhe politik të procesit. Puna është e ankoruar në klasterin “Fundamentals” – sundimi i ligjit, gjyqësori, administrata publike, të drejtat themelore, prokurimet publike, statistikat dhe kriteret ekonomike – i cili hapet i pari dhe mbyllet i fundit. Përafrimi me politikën e jashtme dhe të sigurisë së BE-së është i lartë; reformat në drejtësi kanë avancuar (përfshirë rivlerësimin kombëtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve dhe vënien në funksion të SPAK-ut), ndërsa integrimi sektorial vazhdon përmes Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit dhe Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor, i cili ofron qasje graduale në pjesë të Tregut të Përbashkët dhe financime të lidhura me reformat.
Deri tani, Shqipëria ka hapur katër klasterë. Klasteri 1 fokusohet te sundimi i ligjit dhe qeverisja demokratike, me kritere të lidhura me pavarësinë e organeve gjyqësore dhe mbrojtjen efektive të të drejtave. Momentumi i integrimit vazhdoi në vitin 2025 me hapjen e Klasterit 2 në prill (Lëvizja e lirë e mallrave, punëtorëve dhe kapitalit, ndër të tjera) dhe Klasterit 3 në maj (Konkurrueshmëria dhe rritja gjithëpërfshirëse, duke përfshirë transformimin dixhital dhe politikat sociale). Autoritetet synojnë të hapin gjatë vitit 2025 edhe dy klasterët e mbetur – Klasterin 4 (Agjenda e gjelbër dhe lidhjet e qëndrueshme) dhe Klasterin 5 (Burimet, bujqësia dhe kohezioni).
Megjithatë, provat më të vështira mbeten brenda sundimit të ligjit. Gjykatat përballen me dosje të prapambetura dhe efikasitet të pabarabartë, ndërsa autoritetet duhet të tregojnë një ecuri më të fortë dhe të qëndrueshme me vendime përfundimtare për korrupsion të nivelit të lartë dhe krim të organizuar, së bashku me rikuperim më efektiv të pasurive dhe zbatim të fuqishëm të masave kundër pastrimit të parave. Kuadri ligjor për pavarësinë e gjyqësorit është përmirësuar, por shqetësimet mbi ndikimin politik në emërime dhe zbatimin e qëndrueshëm mbeten. Liria e medias kërkon më shumë garanci (transparencë pronësie dhe mbrojtje nga presioni politik apo ekonomik), ndërsa reforma e administratës publike kërkon depolitizim më të thellë, rekrutime mbi bazën e meritës dhe menaxhim profesional të qëndrueshëm.
Nga ana ekonomike, kërkohet përafrim i mëtejshëm me acquis në politikat e konkurrencës, kontrollin e ndihmës shtetërore, prokurimet publike dhe mbikëqyrjen e partneriteteve publike-private. Kufizimet strukturore – si përmasat e ekonomisë informale, sigurimi i të drejtave pronësore dhe përfundimi i kadastrës, qeverisja e ndërmarrjeve shtetërore dhe regjimet e qëndrueshme të falimentimit/insolvencës – kërkojnë vëmendje të qëndrueshme. Kapitujt për mjedisin dhe klimën sjellin barrë të rëndë zbatimi në fusha si mbetjet, uji, cilësia e ajrit, emetimet industriale dhe mbrojtja e natyrës, teksa duhet balancuar siguria energjetike me ndikimet mjedisore të hidrocentraleve.
Edhe politika ka peshën e vet. Polarizimi dhe bojkotet episodike institucionale mund të ngadalësojnë zbatimin e reformave. Prioritetet përfshijnë forcimin e mbikëqyrjes parlamentare, mbrojtjen e të drejtave të minoriteteve, avancimin e përfshirjes dhe mosdiskriminimit, si dhe menaxhimin e migracionit në përputhje me standardet e BE-së. Pas zgjedhjeve parlamentare të majit 2025, Partia Socialiste siguroi një mandat të fortë (83 nga 140 vende), duke i dhënë qeverisë hapësirë për të shtyrë përpara agjendën e BE-së dhe për të zbatuar reformat e kërkuara.
Dinamika e politikave të BE-së mbështet këtë trajektore. Bashkimi ka ripohuar politikën e zgjerimit me një qasje graduale dhe të bazuar në kushtëzim: përfitimet rriten sa më shumë përparojnë reformat dhe mund të tërhiqen në rast të regresit. Nën Mekanizmin e Reformave dhe Rritjes, Shqipëria mund të përfitojë deri në 922.1 milionë euro deri në vitin 2027, të kushtëzuara nga arritja e objektivave të reformave. Në korrik 2025, Komisioni Evropian propozoi një paketë prej 87.7 milionë euro për projekte të energjisë së pastër në Ballkanin Perëndimor – pjesë e një iniciative më të gjerë prej 487.3 milionë eurosh – duke shënuar investimet e para të financuara nga Mekanizmi dhe duke synuar energjinë elektrike, hidro dhe solare, në përputhje me tranzicionin energjetik të Shqipërisë. Përfshirja në Zonën e Vetme të Pagesave në Euro (SEPA) lehtëson më tej pagesat ndërkufitare në euro dhe thellon integrimin praktik. Investime shtesë po mobilizohen përmes Kornizës së Investimeve për Ballkanin Perëndimor.
Në kontekst rajonal, Mali i Zi mbetet pararendësi teknik dhe përparimi i tij në Kapitujt 23 dhe 24 (gjyqësori dhe të drejtat themelore; drejtësia, liria dhe siguria) vendos një pikë reference të qartë për Shqipërinë nën metodologjinë “së pari sundimi i ligjit”. Në fund të fundit, rezultate të qëndrueshme dhe të verifikueshme në “Fundamentals” do të përcaktojnë ritmin dhe renditjen. Çdo hap i ardhshëm pritet të pasqyrohet në konkluzionet e Këshillit (GAC) dhe në paketën e zgjerimit të Komisionit Evropian. Shqipëria synon të anëtarësohet në BE deri në vitin 2030, por arritja e këtij objektivi varet nga zbatimi i qëndrueshëm, zbatimi i besueshëm dhe rezultatet e prekshme në fushat themelore të sundimit të ligjit.
2024 – Konsumi “në flakë”, eksportet në të ftohtë
Në vitin 2024, ekonomia e Shqipërisë tregoi qëndrueshmëri të dukshme, duke arritur një normë reale të rritjes së PBB-së prej 4.1%, e rishikuar nga 4.0% në vlerësimin e mëparshëm. Kjo rritje u nxitur kryesisht nga konsumi i fuqishëm privat, i cili u zgjerua me 3.5% në terma vjetorë dhe kontribuoi me 2.6 pikë përqindjeje në PBB, duke e bërë përbërësin më të madh të rritjes ekonomike. Ky shtim i shpenzimeve konsumatore u nxit nga rritja e pagave, të cilat u rritën me 11.2%, së bashku me një prurje të fortë të remitancave që arritën në 1.05 miliardë euro, duke shënuar një rritje prej 12.6% krahasuar me vitin 2023. Gjithashtu, një normë më e favorshme inflacioni prej 2.2% në vitin 2024, krahasuar me 4.8% në 2023, uli më tej presionin mbi shpenzimet e konsumatorëve, duke u mundësuar familjeve të rrisin shpenzimet e tyre.
Aktiviteti investues luajti gjithashtu një rol vendimtar në zhvillimin ekonomik të Shqipërisë në vitin 2024. Formimi bruto i kapitalit fiks (GFCF) shënoi një rritje të konsiderueshme prej 4.3%, duke kontribuar me 1.4 pikë përqindjeje në PBB. Kjo rritje e formimit të kapitalit pasqyron projektet e vazhdueshme infrastrukturore dhe rritjen e aktivitetit në sektorin e pasurive të paluajtshme, i cili u rrit me 10.8%. Konsumi publik pati gjithashtu ndikim pozitiv, duke kontribuar me 0.7 pikë përqindjeje në PBB pas një rritjeje prej 3.6% krahasuar me vitin e kaluar. Veçanërisht, mospërputhjet statistikore dhe inventarët kontribuan me 1.9 pikë përqindjeje shtesë në PBB, duke sugjeruar se rishikimet e ardhshme mund të tregojnë një GFCF më të lartë, siç ka ndodhur më parë me riklasifikimin e punëve publike të përfunduara në formim kapitali. Sektorët e administratës publike, arsimit dhe shëndetësisë kontribuan ndjeshëm në këtë rritje, duke theksuar fokusin strategjik të qeverisë për të përmirësuar shërbimet publike dhe për të rritur pagat.
Megjithatë, rritja ekonomike e Shqipërisë u përball me sfida nga sektori i eksporteve. Eksportet neto patën një kontribut negativ prej 2.6 pikësh përqindjeje, si rezultat i një tkurrjeje prej 0.8% të eksporteve të mallrave dhe shërbimeve dhe një zgjerimi prej 6.0% të importeve të mallrave dhe shërbimeve gjatë gjithë vitit 2024. Kjo rënie në eksportet neto thekson nevojën që Shqipëria të rrisë konkurrueshmërinë e eksporteve përmes ndërhyrjeve të synuara politike dhe reformave strukturore. Ndërkohë që konsumi dhe investimet e brendshme ofrojnë një bazë solide për rritjen, adresimi i dobësive në bilancin tregtar do të jetë thelbësor për të mbajtur vrullin ekonomik afatgjatë.
Nga këndvështrimi i prodhimit, struktura e PBB-së së Shqipërisë tregon se sektori i shërbimeve mbetet gur themeli i ekonomisë, duke përbërë 48.7% të prodhimit total në vitin 2024 dhe duke arritur një rritje të ndjeshme prej 6.5% në terma realë. Kjo zgjerim u shty kryesisht nga sektori i tregtisë, transportit, akomodimit dhe shërbimeve ushqimore, të cilat lidhen ngushtë me turizmin dhe kontribuan së bashku me 1.0 pikë përqindjeje në rritjen e përgjithshme të PBB-së. Në të kundërt, sektori industrial hasi sfida të konsiderueshme, duke u tkurrur me 4.6% dhe duke sjellë një kontribut negativ prej 0.5 pikësh përqindjeje në PBB. Gjithashtu, bujqësia vazhdoi rënien për të katërtin vit radhazi, duke përjetuar një ulje prej 2.0%. Në të kundërt, sektori i ndërtimit tregoi qëndrueshmëri, duke u rritur me 4.5% dhe duke kontribuar me 0.5 pikë përqindjeje në PBB, duke pasqyruar investimet e vazhdueshme në infrastrukturë dhe nisma zhvillimore.
Nga fitimet te pagat: PBB-ja e Shqipërisë po riekuilibrohet
Analizimi i PBB-së së Shqipërisë përmes qasjes së të ardhurave ofron njohuri thelbësore mbi dinamikat strukturore të ekonomisë, duke zbuluar ndryshime të rëndësishme në kontributet e komponentëve të ndryshëm të të ardhurave. Në vitin 2024, suficiti bruto operativ përbënte 55.5% të të ardhurave totale, duke reflektuar një rënie nga 63.9% në vitin 2013, çka sugjeron dinamika të ndryshuara të tregut. Në të kundërt, kompensimi i të punësuarve është rritur në mënyrë të qëndrueshme, nga 22.4% në vitin 2013 në 29.4% në vitin 2024. Kjo rritje nënvizon rëndësinë gjithnjë e më të madhe të të ardhurave nga puna si motor i aktivitetit ekonomik, si rezultat edhe i papunësisë më të ulët dhe pagave më të larta.
Përveç kësaj, taksat neto mbi produktet kontribuan me 13.5% në PBB, duke shënuar një rritje të lehtë nga 12.0% në vitin 2020, gjë që thekson formalizimin e qëndrueshëm të ekonomisë. Në tërësi, këto prirje pasqyrojnë një zhvendosje drejt një shpërndarjeje më të balancuar të të ardhurave, ku rritja e kompensimit të punonjësve ndikon pozitivisht në qëndrueshmërinë ekonomike.
Ngadalësim i ardhjeve të turistëve, perspektiva moderon
Në tremujorin e parë të vitit 2025, ekonomia e Shqipërisë u përball me një ngadalësim krahasuar me tremujorët e mëparshëm, me një rritje vjetore të PBB-së prej 3.4%, nën nivelin e parashikuar prej 3.9%. Ky trajekt rritjeje u shty kryesisht nga sektori i administratës publike, i cili përjetoi një rritje të jashtëzakonshme prej 18.9% falë rritjes së shpenzimeve qeveritare dhe reformave të pagave.
Megjithatë, sektori industrial u përball sërish me sfida të dukshme, duke u tkurrur me 5.7%, krahas një rënie prej 2.8% në bujqësi, çka pasqyron problemet e vazhdueshme të konkurrueshmërisë dhe kostot në rritje të operimit. Rritja e konsumit të familjeve u ngadalësua në 2.5%, niveli më i dobët që nga viti 2021, e ndikuar kryesisht nga ndryshimet demografike dhe emigracioni i të rinjve, të cilat mund të pengojnë vitalitetin ekonomik në të ardhmen. Në të kundërt, performanca e fortë e eksporteve, me një rritje prej 9.5%, përforcoi ndjeshëm eksportet neto, duke kontribuar me 2.3 pikë përqindjeje në rritjen e PBB-së. Mospërputhjet statistikore të vërejtura këtë tremujor sugjerojnë se rishikimet e ardhshme mund të tregojnë një panoramë më të favorshme për konsumin privat dhe performancën e përgjithshme ekonomike, duke theksuar natyrën dinamike dhe në zhvillim të peizazhit ekonomik të Shqipërisë.
Duke analizuar treguesit me frekuencë të lartë për tremujorin e dytë, ne parashikojmë se ekonomia shqiptare do të ruajë një normë rritjeje të ngjashme me atë të tremujorit të parë. Një ngadalësim i dukshëm vërehet në sektorin e turizmit, ku ardhjet e turistëve u rritën vetëm me 0.4% në korrik 2025 krahasuar me një vit më parë, duke shënuar një rënie të ndjeshme nga ritmet dyshifrore të vitit të kaluar.
Ky ngadalësim në numrin e turistëve është i dukshëm që në fillim të vitit 2025, duke kulmuar me vetëm 4.8% rritje vjetore në gjysmën e parë të vitit, krahasuar me rritjen dyshifrore prej 15.2% në 2024 dhe një rënie të mëtejshme nga 33.8% në të njëjtën periudhë të vitit të kaluar. Kjo rënie, e shoqëruar me një ulje prej 2.5% të importeve të mallrave krahasuar me një vit më parë, sugjeron një dobësim të kërkesës së brendshme, e cila ka gjasa të pengojë rritjen në tremujorët e ardhshëm.
Gjithashtu, importet e “makinerive, pajisjeve dhe pjesëve të këmbimit”, një tregues indirekt kyç i investimeve private, ranë me 2.7% në fund të majit 2025, duke sinjalizuar një ngadalësim të aktivitetit investues. Edhe pse të ardhurat tatimore vijuan të shënojnë një rritje vjetore prej 7.8% në pesë muajt e parë të vitit 2025, Tatimi mbi Vlerën e Shtuar, i cili pasqyron konsumin privat, u ngadalësua në 2.9% nga 9.6% në të njëjtën periudhë të vitit të kaluar. Kjo rënie nënvizon disa sfida në shpenzimet e konsumatorëve, megjithëse pjesërisht lidhet me forcimin e lekut.
Nivelet e besimit ndërmjet bizneseve kanë treguar gjithashtu pasiguri, me Indeksin e Sentimentit Ekonomik (ESI) që ra me 2.2 pikë përqindjeje në qershor 2025. Megjithatë, ai mbetet 6.3 pikë përqindjeje mbi mesataren historike. Kjo rënie buron kryesisht nga sektori i industrisë dhe shërbimeve, ndërsa sektori i tregtisë dhe konsumit mbetën relativisht stabël. Në të kundërt, besimi në sektorin e ndërtimit pësoi një rritje të lehtë, duke u rikuperuar nga rënia e muajit të mëparshëm.
Bazuar në analizën e këtyre treguesve, ne projektojmë që ekonomia ka gjasa të rritet me 3.4% krahasuar me një vit më parë në tremujorin e dytë të vitit 2025, një rishikim poshtë nga pritshmëritë tona fillestare. Si rrjedhojë, ne kemi rishikuar parashikimet tona për rritjen reale të PBB-së për të gjithë vitin në 3.5% nga 4.1%, e mbështetur nga konsumi privat dhe rritja e shpenzimeve publike. Deficiti buxhetor i parashikuar prej -2.2% e PBB-së në 2025, krahasuar me 0.7% në 2024, pritet të sjellë më shumë investime publike dhe shpenzime më të larta qeveritare. Megjithatë, pasiguritë e lidhura me tarifat evropiane mund të ndikojnë veçanërisht sektorin e turizmit – përmes rritjes së papunësisë në BE – i cili është një pjesë jetike e ekonomisë shqiptare.
Duke parë përpara, progresi në rrugën e integrimit në BE dhe zbatimi i reformave të nevojshme do t’i mundësojnë Shqipërisë të përfitojë nga programet e financimit të BE-së, duke nxitur rritjen ekonomike dhe investimet. Gjithashtu, adresimi i sfidave specifike brenda sektorëve të ndryshëm dhe përmirësimi i konkurrueshmërisë së eksporteve do të jenë thelbësore për të ruajtur një prirje pozitive të rritjes. Kjo strategji do të ndihmojë Shqipërinë të shfrytëzojë pikat e saj të forta ekonomike duke naviguar në mënyrë efektive kompleksitetet e tregut global.
Lek i fortë, Eurozonë e butë: ftohje e jashtme përballet me nxehtësi të brendshme
Në korrik 2025, Indeksi i Çmimeve të Konsumit (CPI) në Shqipëri u rrit lehtë në 2.5%, nga 2.4% në qershor 2025. Kontribues kryesorë në këtë ndryshim vjetor çmimesh ishin “Ushqimet dhe pijet joalkoolike”, të cilat zinin 1.2 pikë përqindjeje të normës së përgjithshme të inflacionit, dhe “Qiraja, uji, karburantet dhe energjia”, që kontribuan me 0.4 pikë përqindjeje shtesë. Megjithëse çmimet e ushqimeve janë moderuar nga nivelet e larta të mëparshme, ato mbeten një faktor i rëndësishëm në panoramën e inflacionit. Veçanërisht, sektori “Argëtim dhe kulturë” përjetoi rritjen më të madhe vjetore me 6.8%, ndërsa sektori i “Transportit” shënoi një rënie prej 0.5%.
Inflacioni bazë, i cili përjashton artikujt e paqëndrueshëm si ushqimet dhe energjinë, u rrit në 2.9% në korrik nga 2.7% në muajin e mëparshëm, duke iu afruar pothuajse objektivit të bankës qendrore dhe duke treguar presione në rritje inflacioniste brenda tregut vendas. Tendencat aktuale të inflacionit ndikohen gjithashtu nga faktorë të jashtëm, përfshirë normat më të ulëta të inflacionit në Eurozonë dhe forcimin e lekut shqiptar.
Duke parë përpara, ne projektojmë një normë mesatare inflacioni prej 2.4% për vitin 2025. Megjithatë, kjo perspektivë mund të evoluojë bazuar në ndryshimet e kushteve ekonomike. Parashikimet tona formohen kryesisht nga pritjet për rritje pagash, kërkesë të brendshme më të lartë dhe turizëm gjatë muajve kulmorë të verës, të cilat zakonisht lidhen me më shumë mundësi punësimi. Këta faktorë pritet të rrisin shpenzimet e konsumatorëve, duke amplifikuar ndikimin e kushteve të brendshme mbi inflacionin dhe duke lehtësuar një transmetim më efektiv të politikës monetare akomoduese të Bankës së Shqipërisë.
Që nga shkurti, ulja e tarifave të energjisë për familjarët pritet të zbusë presionet inflacioniste përmes disa kanaleve. Duke ulur presionin mbi buxhetet familjare, masa mbështet të ardhurat e disponueshme reale dhe zbut konsumin, duke ndihmuar stabilizimin e kërkesës pa nxitur një përshpejtim të gjerë të çmimeve. Së bashku me impulsin disinflacionist nga forcimi i lekut dhe inflacioni më i butë në Eurozonë, kjo rregullim duhet të kontribuojë në një trajektore më të parashikueshme të inflacionit gjatë pjesës së mbetur të vitit 2025 dhe të përmirësojë transmetimin e qëndrimit akomodues të Bankës së Shqipërisë në kushtet e kreditimit dhe pritshmëritë.
Në këtë sfond, ndërsa inflacioni bazë afrohet me objektivin 3.0%, ne presim që inflacioni total të jetë pranë objektivit në fillim të vitit 2026. Ky skenar bazë supozon rritje të moderuar pagash në përputhje me produktivitetin, normalizim të vazhdueshëm të çmimeve globale të mallrave dhe një kalim gradual të kostove më të ulëta të energjisë tek mallrat dhe shërbimet jo-energjetike. Gjithashtu, supozohet se kërkesa do të mbetet e mbështetur nga punësimi dhe turizmi gjatë muajve kulmorë, ndërsa besueshmëria e politikave do të ankorojë pritshmëritë afatmesme për inflacionin. Në këto kushte, politika monetare mund të mbetet e orientuar drejt ruajtjes së stabilitetit të çmimeve dhe mbështetjes së rimëkëmbjes, me kalibrim të udhëhequr nga të dhënat mbi çmimet e shërbimeve bazë, kostot e punës për njësi dhe kushtet e kreditimit.
Akti i balancës: Rruga e Shqipërisë drejt objektivit të inflacionit përmes uljes së normave
Me normën e inflacionit që mesatarisht arriti 2.2% në shtatë muajt e parë të vitit 2025, dukshëm nën objektivin prej 3.0% të Bankës së Shqipërisë, politika monetare mbetet fort mbështetëse. Më 2 korrik, Banka e Shqipërisë ndërmori një hap tjetër duke ulur normën bazë të interesit me 25 pikë bazë, duke e çuar atë në 2.5%. Kjo vendimmarrje synon të krijojë një mjedis të favorshëm për arritjen e objektivit të inflacionit, të nxisë aktivitetin e huamarrjes, të stabilizojë kursin e këmbimit dhe të sigurojë që ekonomia të vazhdojë të rritet pranë potencialit të saj në afatin mesëm. Banka është optimiste se inflacioni do të ngjitet sërish në objektivin prej 3.0% në fillim të vitit 2026, i mbështetur nga pritjet për normalizim të inflacionit të importuar, kushtet e qëndrueshme të brendshme dhe pritshmëritë e ankoruara të inflacionit.
Në tremujorin e parë të vitit 2025, pritjet për inflacionin mes agjentëve ekonomikë u rishikuan në rënie sipas të dhënave të anketimit. Pritjet afatshkurtra (për një vit) nga bizneset dhe agjentët financiarë tani qëndrojnë në 3.3% dhe 2.4% respektivisht – duke reflektuar ulje përkatësisht prej 0.1 dhe 0.3 pikësh përqindjeje nga tremujori i mëparshëm. Ndërkohë, pritjet për inflacionin nga agjentët financiarë për horizontet dy- dhe tre-vjeçare janë stabilizuar rreth 2.7%, duke u përafruar më shumë me objektivin afatmesëm të inflacionit.
Lëvizja e fundit e politikës nga Banka e Shqipërisë ishte në përputhje me pritjet tona për një ulje norme, e mbështetur nga norma mesatare e inflacionit 2024–2025 prej 2.3%. Inflacioni i importuar i zbutur – i nxitur nga forcimi i vazhdueshëm i lekut dhe inflacioni më i ulët ndër partnerët kryesorë tregtarë, veçanërisht në Eurozonë – e justifikon më tej lehtësimin dhe e sjell qëndrimin në linjë të gjerë me politikën akomoduese të BQE-së. Megjithatë, inflacioni bazë meriton monitorim të afërt, pasi sinjalizon presione të qëndrueshme të çmimeve të brendshme. Nëse këto presione vazhdojnë dhe rritja reale e pagave mbetet e lartë, rreziqe të rritjes së inflacionit total mund të shfaqen në fillim të vitit të ardhshëm, kur efektet bazë të favorshme nga uljet e mëparshme të çmimeve të energjisë të zbehen.
Turizmi – Mos ndiq fundin e çmimeve: Monetarizo cilësinë
Turizmi ka fuqizuar rimëkëmbjen e Shqipërisë pas pandemisë, me brigje të virgjëra dhe një avantazh të fortë në kosto që kanë nxitur rritje të shpejtë të vizitorëve. Indeksi i nivelit të çmimeve për akomodimin (BE=100) e vendos Shqipërinë në 52.3 në vitin 2024 – nga 46.8 në 2019 – duke e bërë liderin e vlerës në rajon krahasuar me Turqinë 68.9, Malin e Zi 65.5, Greqinë 86.4, Kroacinë 95.4 dhe Italinë 106.9. Kjo ruan një avantazh të qartë vlere që mbështet qëndrime më të gjata, norma më të larta të paketave turistike dhe tërheqje për udhëtarët me buxhet mesatar si dhe për itinerare shumë-shtetëshe, ndërkohë që rivalët ose aplikojnë çmime premium (Italia, Kroacia, Greqia) ose janë bërë relativisht më të shtrenjtë që nga 2019 (Turqia).
Megjithatë, për të ruajtur vrullin, Shqipëria duhet të kalojë nga konkurrueshmëria e bazuar te çmimi drejt asaj të bazuar te vlera: të mbrojë pjesën e tregut përmes cilësisë së përvojës dhe jo thjesht çmimeve më të ulëta. Prioritetet përfshijnë vendosjen e një dyshemeje cilësie (standarde, inspektime, mbrojtje të konsumatorit), rritjen e aftësive të fuqisë punëtore (shërbim, gjuhë, menaxhim të të ardhurave) dhe investime në bazat kritike për vizitorët – lidhje të besueshme transporti, sisteme të menaxhimit të mbetjeve dhe ujërave në brigje, sinjalistikë dhe qendra urbane të aksesueshme për këmbësorët. Duhet të diversifikohen produktet kulturore, natyrore dhe të aventurës së butë për të zgjatur qëndrimet, të programohen evente dhe shtigje për të aktivizuar sezonet jashtë kulmit, të zgjerohet lidhja direkte ajrore, të kufizohet informaliteti dhe mbindërtimi përmes planifikimit urban dhe rregullave të kapacitetit mbajtës, si dhe të inkurajohen investimet e gjelbra dhe rikonstruksionet në segmentin mesatar dhe të sipërm, duke bashkëpunuar me linjat ajrore për të tërhequr familjet, udhëtarët me makinë, entuziastët e kulturës/natyrës dhe punonjësit në distancë.
Megjithëse Shqipëria ende gëzon një avantazh të qartë çmimi, ruajtja e konkurrueshmërisë ndërkohë që çmimet e akomodimit rriten kërkon një ritëm më të kujdesshëm se ai i rivalëve dhe lidhjen e këtyre rritjeve me përmirësime të dukshme cilësie. Niveli i çmimeve në Shqipëri u rrit me 5.5 pikë që nga 2019 (në 52.3), krahasuar me lëvizje më të mëdha në Turqi (+17.9 në 68.9), Kroaci (+13.1 në 95.4) dhe Malin e Zi (+8.4 në 65.5), ndërsa Greqia ra pak (-1.2 në 86.4) dhe mesatarja e BE-së mbetet 100 sipas metodologjisë. Zbritja relative është ngushtuar vetëm në mënyrë modeste dhe mbetet e konsiderueshme – rreth 47.7 pikë krahasuar me BE-në, 16.6 me Turqinë, 34.1 me Greqinë, 43.1 me Kroacinë dhe 54.6 me Italinë – duke lënë hapësirë për rritje të ADR (çmimit mesatar ditor) përmes cilësisë, zhvendosjen e më shumë kërkesës në sezonet jashtë kulmit dhe ruajtjen e një avantazhi të qartë të kostos totale të udhëtimit. Disiplina në menaxhimin e të ardhurave duhet të çojë çmimet e periudhave të pikut lart, ndërkohë që ruan vlerën gjatë sezonit të qetë, të mbajë transparencë dhe besueshmëri për t’u diferencuar nga rivalët më të pasigurt dhe të shmangë kalimin e kufijve të çmimeve të konkurrentëve.
Shqipëria mbetet destinacioni me çmimin më të ulët në grupin e saj konkurrues, duke ofruar një propozim të fuqishëm vlere. Shndërrimi i këtij avantazhi kostoje në cilësi të besueshme dhe atraktivitet gjatë gjithë vitit do të lejojë rritjen e çmimeve sepse përvojat përmirësohen – jo thjesht sepse çmimet rriten – duke e çuar turizmin më lart në zinxhirin e vlerës.
Prandaj, për të ruajtur dhe forcuar këtë avantazh konkurrues, Shqipëria duhet të vazhdojë të investojë në infrastrukturën dhe shërbimet e turizmit duke siguruar zbatimin e standardeve të cilësisë. Ndërsa dinamika e tregut evoluon dhe kërkesa luhatet, nismat strategjike të synuara për përmirësimin e përvojës së përgjithshme të turistëve do të jenë thelbësore për të mbajtur atraktivitetin e Shqipërisë si destinacion.
Qëndrueshmëri me rezerva: Punësimi në rritje, struktura e pabarabartë
Në tremujorin e parë të vitit 2025, tregu i punës në Shqipëri tregoi shenja inkurajuese të qëndrueshmërisë dhe rritjes, siç dëshmohet nga norma zyrtare e punësimit për individët e moshës 15–64 vjeç, e cila arriti në 69.5%. Kjo përfaqëson një rritje vjetore prej 1.2 pikësh përqindjeje, duke treguar një prirje pozitive në përthithjen e fuqisë punëtore. Paralelisht, norma e papunësisë u stabilizua në 8.7%, duke reflektuar një ulje të lehtë krahasuar me vitin e kaluar dhe duke sugjeruar përmirësim në disponueshmërinë e vendeve të punës. Norma e pjesëmarrjes në fuqinë punëtore gjithashtu u rrit, duke arritur në 76.7%, me dallime të dukshme gjinore. Norma e pjesëmarrjes për gratë ishte 70.9% ndërsa për burrat 82.8%, duke zbuluar një hendek prej 12 pikësh përqindjeje që nënvizon sfidat e vazhdueshme në nxitjen e përfshirjes së grave në tregun e punës.
Pjesëmarrja e të rinjve në tregun e punës (mosha 15–29 vjeç) u regjistrua në 54.5%, megjithëse kjo paraqet një rënie prej 0.5 pikësh përqindjeje krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2024, duke nxjerrë në pah një fushë potencialisht shqetësuese për zhvillimin e fuqisë punëtore në të ardhmen. Norma e përgjithshme e punësimit për popullsinë mbi 15 vjeç arriti në 58.3%, me një rënie të lehtë prej 0.8% krahasuar me një vit më parë. Analiza sektoriale tregon diferenca të dukshme: punësimi në bujqësi u tkurr me 9.3%, duke theksuar sfidat e vazhdueshme në këtë sektor. Ndërkohë, sektori industrial përjetoi një rritje të lehtë prej 0.1% krahasuar me një vit më parë, duke treguar për rritje të kufizuar. Në të kundërt, sektori i shërbimeve tregoi performancë të fortë, me punësimin që u rrit me 6.4%, duke pasqyruar një zhvendosje të fortë drejt aktiviteteve më të industrializuara.
Në mënyrë të veçantë, norma e papunësisë tek të rinjtë u përmirësua në 17.9%, një ulje prej 2.4 pikësh përqindjeje nga viti i kaluar, duke treguar një përmirësim pozitiv në perspektivat e punësimit për të rinjtë. Në përgjithësi, të dhënat e tregut të punës për tremujorin e parë 2025 sugjerojnë një rimëkëmbje graduale dhe zhvendosje pozitive në dinamikën e punësimit, të nxitura nga rritja në sektorin e shërbimeve. Megjithatë, sfida mbeten, veçanërisht në rritjen e pjesëmarrjes së grave dhe të rinjve në tregun e punës.
Pagat vazhdojnë të rriten. Paga mesatare mujore bruto në Shqipëri u rrit në 82,210 lekë (839 euro), duke reflektuar një rritje vjetore prej 11.6% në tremujorin e parë të vitit 2025, pas një tendence të fortë në rritje prej mesatarisht 9.8% gjatë vitit 2024, veçanërisht në sektorë si administrata publike dhe ndërtimi, që u rritën me 16.7% dhe 16.2% respektivisht. Në të kundërt, sektori industrial u përball me sfida, ku rritja e pagave mbeti e kufizuar në 5.2% në të dy vitet, duke theksuar vështirësitë e vazhdueshme në këtë sektor. Paga mesatare bruto në sektorin publik arriti në 97,990 lekë (1,000 euro), dukshëm më e lartë se 75,285 lekë (738 euro) në sektorin privat, duke nënvizuar diferencat mes këtyre segmenteve, të cilat në një farë mase lidhen me informalitetin që shoqëron sektorin privat. Në përgjithësi, dinamika pozitive e pagave në vitin 2025 mbështetet mbi vrullin e vitit 2024, duke treguar një forcim të tregut të punës, ndërsa thekson nevojën për reforma për të rritur produktivitetin dhe konkurrueshmërinë, veçanërisht në sektorin industrial.
Llogaria korrente: më e ngushtë, më e fortë, më rezistente
Pas një zgjerimi të ndjeshëm të deficitit të llogarisë korrente në 2024, që u rrit në -2.4% të PBB-së nga një minimum historik prej -1.2% në 2023, deficiti u ngushtua ndjeshëm me 41% krahasuar me vitin e kaluar në tremujorin e parë të 2025. Përmirësimi u shty kryesisht nga një përmirësim i dukshëm në bilancin tregtar të mallrave dhe suficiti në sektorin e shërbimeve. Kontribues kryesorë në këtë suficit ishin të ardhurat nga turizmi, remitancat dhe rritja e të ardhurave nga punësimi jashtë vendit. Në tremujorin e parë të 2025, hyrjet nga turizmi arritën në 874 milionë euro, duke reflektuar një sezon të fortë dhe interes në rritje për Shqipërinë si destinacion udhëtimi. Remitancat arritën në 251 milionë euro (+3.6% krahasuar me një vit më parë). Gjithashtu pati një rritje prej 13.2% të të ardhurave nga punësimi jashtë vendit, duke arritur në 144 milionë euro. Përkundër deficitit të lartë të tregtisë së mallrave prej 1.2 miliardë euro, ky deficit u përmirësua me 5.5% në krahasim me një vit më parë në tremujorin e parë, duke ndikuar pozitivisht bilancin e llogarisë korrente.
Investimet e huaja direkte vijuan të luajnë një rol jetik në financimin e llogarisë korrente, e cila regjistroi një deficit më të vogël prej vetëm 212 milionë euro në tremujorin e parë të 2025. Kjo prirje tregon një forcim të pozicionit të jashtëm të Shqipërisë, të shtyrë nga performanca e fortë e sektorit të shërbimeve dhe investimet strategjike.
Deficiti i llogarisë korrente pritet të arrijë në rreth 2.6% të PBB-së në 2025, nga 2.4% në 2024, por të mbetet dukshëm më poshtë se mesatarja historike. Ky rritje mund të vijë nga investime të mëdha publike dhe private që pritet të nxisin importe më të larta dhe veçanërisht nga eksporte shërbimesh më të ulëta se pritshmëritë, sidomos turizmi. Rreziqe pozitive mund të vijnë nga përmirësimet e vazhdueshme në eksportin e mallrave, që u rrit me 29% krahasuar me vitin e kaluar në tremujorin e parë 2025, duke ndihmuar mbajtjen e deficitit nën nivelet historike mbi 5% të PBB-së.
Komb i vlerësimit: Konsumatorët fitojnë, eksportuesit humbin terren
Prurjet e bollshme të valutës së huaj nga llogaria e shërbimeve, remitancat dhe Investimet e Huaja Direkte (IHD) kanë kontribuar ndjeshëm në vazhdimin e forcimit të lekut kundrejt euros. Emisioni i një Eurobondi prej 650 milionë eurosh në tremujorin e parë të vitit 2025 ka luajtur gjithashtu një rol vendimtar, duke sjellë një fluks të madh valute në vend dhe duke e forcuar më tej lekun.
Në korrik 2025, kursi i këmbimit të lekut shqiptar u forcua më tej, duke regjistruar nivele nën 98 lekë për euro, një prirje që është nxitur pjesërisht nga sezoni veror i turizmit. Gjatë kësaj periudhe, Banka e Shqipërisë ka ndërhyrë aktivisht në tregun valutor, duke blerë euro jo vetëm gjatë ankandeve të rregullta për të rritur rezervat valutore, por edhe për të mbajtur euron mbi një prag të caktuar. Në gusht, euro arriti një minimum të ri prej 97.2 lekësh, që korrespondon me një zhvlerësim prej rreth 3%.
Kjo rënie është në përputhje me tendencën e vërejtur gjatë shtatë muajve të parë të vitit, pasi kursi mesatar i këmbimit EUR/ALL ra nga 100.7 në vitin 2024 në 98.5 në vitin 2025, duke treguar një ulje prej 2.2%. Kjo përfaqëson një përmirësim të ndjeshëm krahasuar me rënien 7.4% të kursit mesatar të këmbimit nga 2024 ndaj 2023. Në përgjithësi, këto prirje sugjerojnë një forcim të lekut, të mbështetur nga kushte të favorshme ekonomike, përfshirë prurjet e forta nga turizmi dhe ndërhyrjet efektive të politikës monetare nga Banka e Shqipërisë.
Ndërsa një lek i fortë sjell përfitime si ulja e kostove të importit dhe rritja e fuqisë blerëse të konsumatorëve, ai paraqet gjithashtu sfida për eksportuesit vendas. Vlerësimi i lekut i bën eksportet shqiptare më pak konkurruese në tregun ndërkombëtar, çka mund të ndikojë negativisht sektorët e orientuar drejt eksportit. Prandaj, megjithëse dinamika aktuale e kursit të këmbimit pasqyron kushte pozitive ekonomike, kërkohet kujdes për të adresuar pasojat e mundshme mbi konkurrueshmërinë e eksporteve dhe rritjen e përgjithshme ekonomike.
Në të kuqe për asetet, në të gjelbër për lekun
Asetet neto të huaja (NFA) të Shqipërisë mbeten thellësisht negative, rreth 10.55 miliardë euro, duke sinjalizuar se detyrimet e huaja tejkalojnë ndjeshëm asetet e huaja dhe duke nënvizuar varësinë nga financimet dhe investimet e jashtme. Megjithatë, pozicioni i NFA-së është përmirësuar në raport me PBB-në, i ndihmuar nga suficitet e qëndrueshme në shërbime (veçanërisht turizmi), remitancat e qëndrueshme, hyrjet rezistente të IHD-ve, rritja e fortë nominale dhe efektet e favorshme të vlerësimit. Ky forcim gradual i bilancit ka reduktuar perceptimin e cenueshmërisë së jashtme dhe ka ngushtuar primet e rrezikut, duke rritur besimin e investitorëve. Së bashku, këta faktorë kanë mbështetur forcimin e lekut pavarësisht stokut ende negativ të NFA-së.
Me tone pozitive, zhvillimet e fundit tregojnë përparim. Raporti NFA/PBB është përmirësuar nga -43.5% vitin e kaluar, duke sugjeruar një ulje graduale të detyrimeve të huaja në raport me prodhimin ekonomik. Për më tepër, leku shqiptar është vlerësuar me rreth 2.2% këtë vit, duke reflektuar besim në rritje në ekonominë vendase. Ky forcim mbështetet nga rritja e fortë e PBB-së dhe menaxhimi i kujdesshëm i financave të jashtme.
Ndërveprimi midis një raporti në rënie të NFA/PBB-së dhe forcimit të lekut tregon se Shqipëria po bën përparime të dukshme në forcimin e pozicionit të saj financiar të jashtëm dhe në stabilizimin e ekonomisë. Megjithatë, mbetet thelbësore të vazhdohet me monitorimin e këtyre dinamikave dhe zbatimin e masave strategjike për të siguruar që përfitimet e një monedhe të fortë të mos minojnë konkurrueshmërinë e eksporteve shqiptare.
Teprica fiskale bie 35% pavarësisht të ardhurave të forta
Në gjysmën e parë të vitit 2025, sektori publik shqiptar tregoi një performancë fiskale të përzier, me të ardhurat totale që arritën rreth 3.7 miliardë euro, duke tejkaluar lehtë buxhetin me 0.6% dhe duke reflektuar një rritje të fortë prej 6.7% krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2024. Të ardhurat tatimore arritën në 3.6 miliardë euro, duke shënuar një rritje vjetore të lavdërueshme prej 8.8%, çka tregon përpjekje efektive në mbledhjen e taksave dhe aktivitet pozitiv ekonomik që mbështet rritjen e të ardhurave.
Megjithatë, shpenzimet e përgjithshme publike arritën rreth 3.4 miliardë euro, duke shënuar një rritje të ndjeshme vjetore prej 14.1%, megjithatë duke mbetur 0.2% nën shumat e buxhetuara. Shpenzimet korrente u rritën me 13.2%, duke arritur rreth 3.1 miliardë euro, duke reflektuar angazhimin e vazhdueshëm të qeverisë për financimin e shërbimeve publike thelbësore në përgjigje të kërkesave ekonomike në rritje. Ky rritim i shpenzimeve lidhet gjithashtu me vitin zgjedhor parlamentar, ku shpesh vërehen rritje të shpenzimeve qeveritare për të adresuar nevojat e publikut dhe për të rritur mbështetjen.
Pavarësisht rritjes së shpenzimeve publike, teprica për periudhën janar–qershor 2025 ishte rreth 342 milionë euro, duke përfaqësuar një ulje prej 35.3% krahasuar me vitin e kaluar. Kjo sugjeron se, megjithëse të ardhurat po rriten, menaxhimi i shpenzimeve mbetet një sfidë kritike. Veçanërisht, shpenzimet kapitale, që arritën rreth 326 milionë lekë, shënuan një rritje dyshifrore prej 20.8% krahasuar me një vit më parë, duke treguar rritjen e investimeve publike në infrastrukturë dhe projekte zhvillimore. Ky fokus mbi infrastrukturën përputhet me emetimin e fundit të një Eurobondi prej 650 milionë eurosh në tremujorin e parë të vitit 2025, i cili synon të financojë këto iniciativa dhe të mbështesë strategjinë afatgjatë të rritjes së qeverisë.
Për gjithë vitin 2025, ne parashikojmë një deficit buxhetor prej 2.2% të PBB-së, më i lartë se 0.7% e PBB-së e regjistruar në vitin 2024, pasi priten investime publike të shtuara. Megjithatë, ky deficit mbetet i kufizuar dhe në përputhje me ligjin e buxhetit, duke e mbyllur vitin me një bilanc primar zero ose pozitiv.
Borxhi në rritje në euro, në rënie ndaj PBB-së: Tregjet miratojnë
Bazuar në këta tregues të sektorit publik, S&P papritur përmirësoi vlerësimin e kreditit për Shqipërinë në BB në mars 2025, duke njohur përmirësimet domethënëse në themelet ekonomike dhe menaxhimin fiskal. Ky vendim pasqyron besimin në aftësinë e Shqipërisë për të ruajtur deficite buxhetore të moderuara, me një mesatare rreth 2% të PBB-së deri në vitin 2028, duke marrë parasysh rritjen e fortë ekonomike dhe reformat efektive në financat publike. Për më tepër, ulja e borxhit total të përgjithshëm të qeverisë nga 74% e PBB-së në vitin 2021 në rreth 54% në vitin 2024 thekson disiplinën fiskale dhe qëndrueshmërinë, duke fituar njohje në kushte të vështira globale.
Borxhi publik i Shqipërisë arriti në 14.3 miliardë euro në fund të tremujorit të parë të vitit 2025, duke shënuar një rritje prej 4.0% në vlerë absolute krahasuar me vitin 2024. Raporti i borxhit publik ndaj PBB-së ra me 0.8 pikë përqindjeje në 53.4%, i mbështetur nga rritja e PBB-së nominale dhe forcimi i lekut, i cili uli vlerën e borxhit në valutë të huaj. Pritet që raporti i borxhit publik ndaj PBB-së të vazhdojë të bjerë në vitet e ardhshme, me forcimin e lekut që luan një rol kritik në uljen e barrës relative të borxhit, së bashku me një politikë fiskale të kufizuar. Emetimi i Eurobondit është pjesë e një strategjie më të gjerë për të menaxhuar në mënyrë efektive financat publike, duke lehtësuar ndërkohë investimet e nevojshme për rritje të qëndrueshme.
Përfundim
- Stabiliteti politik dhe reformat ekonomike: Fitorja vendimtare e Partisë Socialiste në zgjedhjet e majit 2025 i jep një mandat të fortë për të çuar përpara agjendën e integrimit në BE dhe për të zbatuar reformat e nevojshme. Megjithatë, stabiliteti politik i vazhdueshëm mbetet thelbësor për të nxitur besimin e investitorëve dhe për të siguruar zbatimin efektiv të politikave ekonomike.
- Inflacioni dhe politika monetare: Janë shfaqur presione inflacioniste, me rritjen e inflacionit bazë, që tregojnë sfida të brendshme. Politika monetare akomoduese e Bankës së Shqipërisë synon të stabilizojë çmimet dhe të mbështesë rritjen, por është e nevojshme vigjilencë për të siguruar që inflacioni të mbetet brenda objektivave.
- Financat publike dhe menaxhimi fiskal: Financat publike të Shqipërisë janë relativisht të forta, me të ardhurat e qeverisë në rritje dhe një raport të menaxhueshëm të borxhit publik prej 54%. Megjithatë, një deficit buxhetor i parashikuar prej 2.2% në vitin 2025 nënvizon nevojën për menaxhim të kujdesshëm fiskal për të mbështetur investimet infrastrukturore, duke ruajtur njëkohësisht stabilitetin ekonomik.
- Tregu i punës: Tregu i punës ka treguar prirje pozitive, me rritje të normave të punësimit dhe pagave. Megjithatë, mbeten dallime të rëndësishme, veçanërisht tek të rinjtë dhe gratë. Përpjekjet e vazhdueshme politike janë thelbësore për të nxitur gjithëpërfshirjen dhe për të forcuar angazhimin e fuqisë punëtore në ekonomi.
- Rritja ekonomike dhe sfidat: Ekonomia shqiptare tregoi qëndrueshmëri në vitin 2024, duke arritur një rritje reale të PBB-së prej 4.1%, e nxitur kryesisht nga konsumi i fortë privat dhe aktiviteti i shtuar i investimeve. Duke parë përpara, rritja pritet të moderohet lehtësisht në 3.5% në vitin 2025, e ndikuar nga shpenzimet më të forta të sektorit publik dhe reformat e vazhdueshme. Megjithatë, sfidat mbeten, sidomos në rritjen e konkurrueshmërisë së eksporteve dhe adresimin e deficiteve strukturore tregtare.
- Përpjekja për anëtarësim në BE: Përpjekja e Shqipërisë për anëtarësim në Bashkimin Evropian ka hyrë në një moment vendimtar, i shënuar nga përparime të rëndësishme dhe sfida të vazhdueshme. Hapja e katër klasterëve të negociatave së fundmi nënvizon angazhimin e Shqipërisë për t’u përafruar me standardet e BE-së, veçanërisht në fusha thelbësore si sundimi i ligjit dhe bashkëpunimi ekonomik. Megjithatë, përmbushja e objektivave ndërmjetëse është thelbësore për të avancuar në procesin e anëtarësimit dhe për të siguruar mbështetje financiare jetike nga BE-ja./Raiffeisen Research
