Evropa merr mesatarisht një numër dyshifror festash zyrtare në vit, por siç tregoi Danimarka kur hoqi një prej tyre për të financuar ushtrinë, çdo ditë pushimi ka një kosto.
Çdo pranverë, Evropa “mbyll qepenat” për një seri festash vjetore. E hëna e Pashkëve, Dita e Punës, Ngjitja e Krishtit dhe Rrëshajët janë të gjitha festa zyrtare që grumbullohen nga marsi në maj. Por ekonomistët (dhe ndoshta ndonjë punëdhënës i shqetësuar për kursimet) prej kohësh shtrojnë një pyetje të pakëndshme: cili është realisht çmimi i dhënies së pushimeve të paguara për punonjësit?
Danimarka dha një përgjigje të drejtpërdrejtë në vitin 2024. Qeveria hoqi “Ditën e Lutjes së Madhe” — Store Bededag, një festë luterane gati 340-vjeçare që kremtohej të premten e katërt pas Pashkëve — jo për arsye teologjike, por për të financuar armatimin. Kopenhageni vlerësoi se heqja e saj do të gjeneronte rreth 3 miliardë korona daneze (400 milionë euro) në vit të ardhura shtesë nga taksat, fonde që qeveria i konsideroi të nevojshme për ta çuar shpenzimin për mbrojtjen drejt objektivit të NATO-s prej 2% të PBB-së.
Vendimi u miratua nga parlamenti në shkurt 2023 dhe hyri në fuqi vitin pasues, duke shkaktuar protesta në rrugë dhe një valë mungesash jozyrtare në punë në atë që do të kishte qenë festa e parë e anuluar. Ky mbetet shembulli më i qartë i kohëve të fundit i një qeverie që vendos një çmim për një ditë pushimi.
Danimarka nuk është e vetmja. Portugalia anuloi katër festa zyrtare në vitin 2012 — dy civile, Dita e Republikës dhe Rivendosja e Pavarësisë, dhe dy fetare, Corpus Christi dhe Dita e të Gjithë Shenjtorëve — si pjesë e programit të kursimit pas krizës, për t’i rikthyer të katërta në vitin 2016 pasi kaloi faza më e vështirë e rregullimit fiskal. Ekonomistët që studiuan rastin portugez e patën të vështirë të izolonin efektin e drejtpërdrejtë, për shkak se ndryshimet ishin pjesë e një pakete më të gjerë reformash — por llogaritja politike ishte e njëjtë si në Danimarkë: në një mjedis fiskal të shtrënguar, një festë zyrtare shihet më pak si një luks i përballueshëm.
Çfarë thotë kërkimi shkencor
Provat më të forta krahasuese vijnë nga ekonomistët Lucas Rosso dhe Rodrigo Wagner, studimi i të cilëve — i cituar nga FMN në analizën e vitit 2023 për Danimarkën — u bazua në një “eksperiment natyror” në rreth 200 vende gjatë viteve 2000–2019. Kur një festë zyrtare bie në fundjavë dhe nuk zëvendësohet me një ditë tjetër pushimi, vendi fiton në mënyrë të heshtur një ditë pune shtesë atë vit, duke krijuar një variacion thuajse rastësor që autorët përdorën për të matur efektin shkakësor.
Ata gjetën një elasticitet të ditës së punës ndaj PBB-së rreth 0.2 — që do të thotë se çdo festë shtesë ul rreth 0.08% të prodhimit vjetor, afërsisht gjysma e asaj që do të sugjeronte një llogaritje e thjeshtë e punës, pasi shpenzimet në turizëm dhe shërbime e kompensojnë pjesërisht boshllëkun. Efekti është më i fortë në industri prodhuese dhe pothuajse nuk ndihet në sektorë si minierat apo bujqësia, që vazhdojnë aktivitetin pavarësisht festave.
Shifrat bëhen të mëdha shumë shpejt. PBB-ja e Gjermanisë tejkaloi 4.3 trilionë euro në vitin 2024, duke bërë që çdo ditë pune e humbur të përkthehet në rreth 3.4 miliardë euro prodhim të munguar, përpara çdo kompensimi nga konsumi. Ekonomitë më të vogla ndjejnë më pak në vlerë absolute — por ndikimi proporcional është i njëjtë, dhe shpesh ato kanë më shumë festa.
Hendeku i festave në Evropë
Diferencat mes vendeve të BE-së janë të theksuara. Sipas EURES, portali i shërbimeve evropiane të punësimit, Lituania ka 15 festa zyrtare këtë vit, njësoj si Qiproja. Në anën tjetër, Gjermania ka 9 festa kombëtare — megjithëse landët shtojnë të tjera. Danimarka, pas heqjes së Store Bededag, ka 10 festa, një më pak se para vitit 2024 dhe nën mesataren kontinentale prej 11.7 ditësh, sipas Eurostat.
Ky hendek ka pasoja reale fiskale. Një vend me 15 festa krahasuar me një tjetër me 9, sipas kuadrit Rosso-Wagner, heq dorë nga rreth 0.48% e PBB-së në vit — përpara çdo kompensimi nga konsumi. Për Lituaninë, me një ekonomi rreth 79 miliardë euro në vitin 2024, kjo përkthehet në një diferencë teorike prodhimi prej rreth 360 milionë euro në vit krahasuar me Gjermaninë.
Argumenti i produktivitetit
Megjithatë, ekonomistët nuk i konsiderojnë ditët e pushimit si thjesht humbje. I njëjti analizë e FMN-së për Danimarkën thekson se lidhja mes orëve të punës dhe prodhimit nuk është lineare: sa më shumë të punojnë njerëzit, aq më pak produktive bëhet çdo orë shtesë, ndërsa një fuqi punëtore e pushuar mirë mund të ruajë produktivitet më të lartë gjatë javës.
Studimi Rosso-Wagner gjithashtu gjeti se vitet me më shumë festa të përkohshme lidhen me më pak aksidente në punë dhe rritje të matshme të lumturisë në afat të shkurtër — faktorë që nuk pasqyrohen në PBB, por që kanë rëndësi për mirëqenien e përgjithshme.
Asnjë qeveri evropiane nuk po mendon seriozisht të heqë të gjitha festat zyrtare.
