Agjencia Evropiane e Kimikateve (ECHA) zgjeroi propozimin e saj për të kufizuar të ashtuquajturat “kimikate të përjetshme” në tetë sektorë të rinj industrialë dhe tregtarë, teksa rishikimi i gjatë i pritshëm i ligjit kryesor të BE-së për sigurinë kimike, REACH, vijon me ritëm të shpejtë.
Të prodhuara për herë të parë në vitet 1940, substancat per- dhe polifluoroalkile (PFAS) vlerësohen për rezistencën ndaj ujit, yndyrës dhe nxehtësisë, duke i bërë thelbësore në gjithçka, nga enët e gatimit që nuk ngjisin dhe rrobat kundër ujit, deri te gjysmëpërçuesit dhe shkumën e fikjes së zjarrit.
Megjithatë, qëndrueshmëria e tyre ekstreme në mjedis u ka dhënë etiketën “kimikate të përjetshme”. Studimet kanë lidhur ekspozimin ndaj PFAS me probleme serioze shëndetësore, përfshirë sëmundjet e mëlçisë, çrregullime hormonale dhe disa lloje kanceri, duke ngritur shqetësime si mes shkencëtarëve, ashtu edhe rregullatorëve.
Propozimi për kufizimin e këtyre kimikateve u paraqit fillimisht në janar 2023 nga pesë autoritete evropiane: Danimarka, Gjermania, Holanda, Norvegjia dhe Suedia.
Ky grup-shtetesh, i njohur si “dorëzuesi i dosjes”, e rishikoi planin e vet që synon mbi 10,000 substanca PFAS pasi vlerësoi më shumë se 5,600 komente të mbledhura gjatë një konsultimi publik.
Sektorë të rinj nën shqyrtim
Propozimi i zgjeruar i ECHA-s tani mbulon përdorimet në printim, vulosje dhe makineri, si dhe disa përdorime mjekësore, për shembull paketimin e menjëhershëm dhe substancave farmaceutike. Gjithashtu janë shtuar aplikimet ushtarake dhe ato të eksplozivëve, së bashku me tekstilet teknike dhe përdorime më të gjera industriale, si tretës dhe katalizatorë.
Këta sektorë i shtohen një liste gjithnjë e më të madhe industrish që mund të përballen me kufizime nën atë që mund të bëhet ndalimi më gjithëpërfshirës në botë për PFAS.
Ndërkohë që thelbi mbetet një ndalim i gjerë, ECHA ka shqyrtuar edhe opsione më fleksibël rregullatore. Këto përfshijnë lejimin e përdorimit të vazhdueshëm të PFAS në disa industri (si elektronika, energjia dhe transporti), për aq kohë sa rreziqet mund të kontrollohen siç duhet. Dokumenti i përditësuar, që përshkruan këto skenarë, shërben tani si bazë për mendimet e komiteteve shkencore të ECHA-s, të cilat mund ta rafinojnë më tej planin.
Rruga drejt reformës së REACH
Qëllimi përfundimtar është një eliminim pothuajse total, me përjashtime të përkohshme për aplikime thelbësore në shëndetësi, mbrojtje dhe sektorë të teknologjisë së lartë, ku aktualisht nuk ka alternativa.
Rishikimi më i gjerë i REACH pritet në dhjetor 2025, kur Komisioni Evropian do të paraqesë një propozim formal legjislativ, duke përcaktuar kursin e politikës së kimikateve të Evropës për dekadat e ardhshme. Ky rishikim pritet të modernizojë dhe thjeshtojë rregullat e BE-së, duke sjellë ndryshime si vlefshmëria me afat kohor e regjistrimeve, përditësime të detyrueshme të dosjeve, fletë të dhënash të sigurisë në formë dixhitale dhe masa më të forta zbatimi.
Draftet e para u ndanë tashmë me ekspertë kombëtarë në prill 2025, duke shënuar fazat përfundimtare të konsultimit të brendshëm. Komisioni e ka konfirmuar disa herë se rishikimi i REACH do të përfshijë dispozita që sqarojnë rregullimin e PFAS, megjithëse një ndalim universal pritet të vijë më vete.
Paralelisht, masat specifike për sektorë të veçantë, si ndalimi ekzistues i PFAS në shkumën e fikjes së zjarrit, vazhdojnë të përparojnë brenda kornizës aktuale. Propozimi i përditësuar i ECHA-s shënon një hap vendimtar në atë që mund të bëhet një nga përpjekjet më të rëndësishme rregullatore për kimikatet në historinë e Evropës. /Përshtati nga Euronews, ekofin.al
