Shqipëria po përgatitet për një fazë të re në sektorin e gazit natyror. Në një kohë kur gazsjellësi TAP kalon prej vitesh në territorin shqiptar, por tregu i brendshëm i gazit mbetet pothuajse inekzistent, Enti Rregullator i Energjisë (ERE) ka hedhur në konsultim publik ndryshime të rëndësishme në procedurat e licencimit, duke krijuar kuadrin për investime të reja në transmetim, shpërndarje, tregtim dhe depozitim të gazit natyror.
Për publikun e gjerë, dokumenti mund të duket teknik. Por në thelb ai sinjalizon diçka më të madhe: Shqipëria po përpiqet të ndërtojë më në fund një treg funksional të gazit natyror, një sektor që mund të ndryshojë strukturën energjetike të vendit dhe të krijojë alternativa ndaj energjisë elektrike dhe karburanteve.
Çfarë ndryshon?
Rregullorja e re përcakton me detaje kushtet që duhet të plotësojnë kompanitë që kërkojnë të operojnë në sektorin e gazit natyror. Për herë të parë jepen rregulla më të qarta jo vetëm për rrjetet tradicionale të transmetimit dhe shpërndarjes, por edhe për terminalet e gazit të lëngëzuar (GNL), impiantet e kompresimit, hapësirat e depozitimit dhe operatorët e tregut.
Një nga risitë më të rëndësishme është përfshirja e impianteve të vogla të GNL-së dhe GNK-së (gaz natyror i lëngëzuar dhe i kompresuar), një teknologji që mund të furnizojë zona ku nuk ekzistojnë rrjete tubacionesh. Kjo krijon mundësinë që gazi të përdoret edhe në zona industriale apo turistike larg infrastrukturës kryesore.
Pse ka rëndësi?
Sot Shqipëria mbetet ndër vendet e pakta në Europë që nuk ka një treg të zhvilluar të gazit natyror për konsumatorët familjarë dhe bizneset.
Ndërkohë që vendet e rajonit përdorin gazin për ngrohje, industri dhe prodhim energjie, ekonomia shqiptare vazhdon të mbështetet kryesisht te energjia hidrike dhe derivatet e naftës.
Kjo varësi është bërë edhe më problematike pas krizës energjetike europiane të viteve të fundit, e cila tregoi rëndësinë e diversifikimit të burimeve energjetike.
Investitorët do të përballen me kushte më të forta
Dokumenti i ERE-s vendos standarde të larta financiare dhe teknike për kompanitë që duan të futen në këtë treg.
Kompanitë duhet të paraqesin bilance të audituara për tre vitet e fundit, garanci financiare, plane biznesi, vlerësime të ndikimit mjedisor dhe dokumentacion të detajuar teknik. Në disa raste kërkohet edhe sigurim me mbulim minimal prej 10 milionë dollarësh për dëmet e mundshme ndaj personave apo pronës.
Për projektet e transmetimit dhe shpërndarjes kërkohen gjithashtu plane investimi për të paktën pesë vite, programe mirëmbajtjeje dhe analiza ekonomike që justifikojnë qëndrueshmërinë e investimit.
Licencë edhe me kusht
Një tjetër risi është mundësia që ERE të japë licenca me kusht.
Kjo do të thotë se një investitor mund të marrë autorizimin për të nisur aktivitetin edhe nëse nuk ka përmbushur të gjitha kriteret, për sa kohë kushtet e mbetura nuk konsiderohen thelbësore dhe plotësohen brenda 12 muajve. Nëse detyrimet nuk përmbushen brenda afatit, licenca mund të hiqet.
Ky mekanizëm synon të shmangë vonesat burokratike, por njëkohësisht të ruajë kontrollin mbi investimet strategjike.
Sa kushton hyrja në treg?
Tarifat e licencimit tregojnë qartë se ERE po synon operatorë me kapacitete serioze financiare.
Për aktivitetet kryesore si transmetimi, shpërndarja, furnizimi, depozitimi apo operimi i terminaleve të gazit, tarifa e aplikimit arrin në 1 milion lekë. Ndërsa për aktivitetin e tregtimit të gazit tarifa është dukshëm më e ulët, vetëm 40 mijë lekë.
Kjo diferencë reflekton edhe natyrën e investimeve: ndërtimi i rrjeteve dhe infrastrukturës kërkon miliona euro, ndërsa tregtimi lidhet më shumë me aktivitet komercial.
TAP kalon, por tregu mungon
Paradoksi shqiptar është se vendi është pjesë e një prej projekteve më të mëdha energjetike europiane, gazsjellësit TAP, por ende nuk ka krijuar një treg të konsoliduar për përdorimin e gazit brenda territorit.
Pikërisht për këtë arsye, ekspertët e energjisë e shohin këtë rregullore si një hap të domosdoshëm për të tërhequr investitorë dhe për të krijuar infrastrukturën që do t’i japë kuptim ekonomik pranisë së TAP-it në Shqipëri.
Nëse investimet materializohen, gazi natyror mund të shndërrohet në një alternativë më të lirë për industrinë, biznesin dhe në të ardhmen edhe për familjet shqiptare. Por deri atëherë, sfida kryesore mbetet e njëjtë: kalimi nga letra te projektet konkrete në terren.
