Sipas të dhënave të Institutit GAP, politikat e tranzicionit të gjelbër të Bashkimit Evropian, veçanërisht Mekanizmi i Rregullimit të Karbonit në Kufij (CBAM), përbëjnë një rrezik të drejtpërdrejtë për eksportet, punësimin dhe prodhimin në Ballkanin Perëndimor nëse vendet e rajonit nuk ndërmarrin masa në kohë. CBAM do të zbatohet për importet në BE të çimentos, hekurit dhe çelikut, aluminit, plehrave artificiale, energjisë elektrike dhe hidrogjenit, duke nisur nga viti 2026, dhe synon të barazojë koston e karbonit mes eksportuesve dhe Sistemit Evropian të Tregtimit të Emetimeve (EU ETS). Përjashtime parashikohen vetëm për energjinë elektrike në rastet kur tregjet janë të lidhura teknikisht me tregun e BE-së, gjë që disa vende të rajonit, si Serbia, mund ta arrijnë deri në vitin 2026, ndërsa të tjerat jo.
Rreziku është veçanërisht i lartë për Bosnje-Hercegovinën, e cila renditet ndër pesë vendet me peshën më të madhe të eksporteve drejt BE-së që bien nën CBAM. Energjia elektrike, çimentoja, hekuri dhe çeliku, alumini dhe plehrat artificiale përbëjnë rreth 44% të eksporteve të saj. Këta sektorë përfaqësonin rreth 10% të PBB-së së BiH në vitin 2022 dhe parashikimet fillestare flasin për një rënie të eksporteve nga 11% deri në 25%, në varësi të çmimit të karbonit, duke sjellë humbje prej 1.1% deri në 2.5% të PBB-së. Në Serbi, BE përbënte 54% të tregtisë së jashtme totale në vitin 2022, ndërsa eksportet e prekura nga CBAM përfaqësonin 18% të eksporteve drejt BE-së; humbjet e pritshme vlerësohen nga 0.2% deri në 0.4% të PBB-së në vit deri në vitin 2035 dhe rreth 3% e vendeve të punës janë në rrezik. Në Mal të Zi, alumini ka qenë eksporti kryesor deri në vitin 2023, ndërsa në Shqipëri nxjerrja minerare, veçanërisht kromi, bakri dhe nikeli, mbetet një sektor kyç. Edhe Kosova ka identifikuar sektorë prioritarë industrialë, si prodhimi i gomës dhe plastikës, që mund të përfshihen në të ardhmen në skemën CBAM.
Ndërkohë, rajoni ka nisur përgatitjet për përmbushjen e kërkesave të CBAM, por me ritme të ndryshme. Vendet e Komunitetit të Energjisë në Ballkanin Perëndimor do të duhet të zbatojnë çmimin e karbonit, duke u afruar gradualisht me nivelet e EU ETS deri në vitin 2030. Bosnje-Hercegovina ka hartuar një udhërrëfyes për tregtimin e emetimeve dhe ka vendosur një kornizë për monitorimin, raportimin dhe verifikimin e emetimeve, por procesi mbetet i ngadalshëm. Serbia ende nuk ka një dokument të plotë politik ose ligjor për instrumentet e çmimit të karbonit, ndërsa Mali i Zi ka një ETS kombëtar prej gati tre vitesh, por me likuiditet të kufizuar dhe me një çmim fillestar prej 24 euro, krahasuar me rreth 65 euro në EU ETS në qershor 2024.
Përtej rreziqeve, tranzicioni i gjelbër ofron edhe mundësi të rëndësishme ekonomike. Investimi në energji të pastër, transformimin e lëndëve të para dhe teknologji të reja mund të krijojë vende pune me produktivitet dhe paga më të larta, të rrisë konkurrueshmërinë dhe të tërheqë investime të huaja direkte. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë parashikon një rritje prej 400% të kërkesës globale për lëndë të para kritike deri në vitin 2030, ndërsa kërkesa për litium pritet të rritet deri në 40 herë deri në fund të dekadës. Aktualisht, 66% e furnizimit global përqendrohet në Kinë, e ndjekur nga Afrika e Jugut me 9% dhe Kongo me 5%, çka krijon hapësirë për diversifikim në Evropë dhe përfshirje të Ballkanit Perëndimor në zinxhirët industrialë të BE-së, sipas Planit të Ri të Rritjes së BE-së për rajonin.
Rajoni disponon burime të konsiderueshme natyrore dhe potencial të lartë për energji të rinovueshme. Shqipëria dhe Bosnje-Hercegovina tashmë përfitojnë ndjeshëm nga energjia hidrike, ndërsa Maqedonia e Veriut ndërtoi 267 impiante të reja të rinovueshme në vitin 2022, kryesisht diellore, duke rritur kapacitetin me 18% dhe duke arritur që 41.5% e kapacitetit të instaluar dhe 29% e prodhimit të energjisë të vinin nga burime të rinovueshme. Në Shqipëri janë identifikuar 2 500 MW kapacitet shtesë ere dhe 2 000 MW diell, ndërsa në Kosovë një impiant diellor prej 100 MW i nënshkruar në qershor 2024 pritet të rrisë peshën e energjisë së rinovueshme në rreth 23%. Në të njëjtën kohë, ndërlidhjet rajonale të rrjeteve elektrike dhe integrimi me tregun e BE-së po rrisin sigurinë energjetike dhe mundësitë për eksport të energjisë së pastër.
Në përfundim, të dhënat e Institutit GAP tregojnë se tranzicioni i gjelbër për Ballkanin Perëndimor është një proces me rreziqe të dukshme afatshkurtra për industrinë dhe punësimin, por edhe me potencial të madh afatgjatë për rritje ekonomike, investime dhe qëndrueshmëri. Shpejtësia e reformave, përshtatja me politikat e BE-së dhe investimi në energji të pastër, aftësi dhe inovacion do të përcaktojnë nëse rajoni do të përballet me humbje apo do të arrijë të shndërrojë tranzicionin e gjelbër në një motor zhvillimi./ekofin.al
