Marrëdhënia mes Shqipërisë dhe rajonit të Azi-Paqësorit ka marrë një kthesë të re drejt afrimit. Është një marrëdhënie që krijon një mundësi të veçantë për vendet aziatike që kërkojnë hyrje në tregun evropian ose diversifikim brenda Evropës, e nxitur nga një vend me orientim ndërkombëtar që synon integrim më të madh në Evropë, krahas udhëheqjes transformuese të figurave si kryeministrja japoneze Sanae Takaichi.
Ky kombinim mund të duket i pazakontë, por mundësitë me përfitim të ndërsjellë priren të ecin përpara, sado të pazakonta të duken. Në fakt, Shqipëria e ka përdorur anëtarësimin e saj në NATO për të sinjalizuar vlera të përbashkëta me interesat e Indo-Paqësorit, duke hapur rrugën për një diplomaci bazë mes Japonisë dhe Shqipërisë, fillimisht në vitin 2023 dhe sërish më herët këtë vit.
Takaichi madje nxiti shprehimisht bashkëpunimin diplomatik përmes Kornizës së reformuar të Japonisë për një Indo-Paqësor të Lirë dhe të Hapur, një nismë që fokusohet te siguria ekonomike dhe qëndrueshmëria e zinxhirëve të furnizimit. Ajo bëri një lidhje interesante mes reformave në Ballkan dhe strategjisë për Indo-Paqësorin, duke evidentuar një rrugë të re bashkëpunimi.
Shqipëria i ka kaluar tre vitet e fundit duke forcuar marrëdhëniet me Japoninë, një vend që importon ndjeshëm më shumë nga Shqipëria sesa eksporton drejt saj. Nga ana tjetër, Japonia ka mbajtur që nga viti 2018 Nismën e Bashkëpunimit me Ballkanin Perëndimor (WBCI), e cila mbështet reformat social-ekonomike, anëtarësimin në BE dhe forcimin e shtetit ligjor.
WBCI ofron ndihmë zyrtare për zhvillim, promovon ndërmarrjet e vogla dhe të mesme dhe tregtinë në fushën e energjisë së rinovueshme, si dhe ka krijuar programin e shkëmbimit rinor MRAI, me synim ndërtimin e marrëdhënieve kulturore afatgjata mes rajoneve.
Marrëdhënia është forcuar më tej nën ambasadoren e re japoneze në Tiranë, Kikuko Kato. Megjithatë, afrimi i shpejtë mes Shqipërisë dhe Japonisë përballet me disa sfida kyçe.
Anëtarësimi i Shqipërisë në NATO, statusi i saj si vend kandidat për BE dhe prania në rritje e kompanive japoneze në Shqipëri i kanë dhënë bazë konkrete retorikës së bashkëpunimit. Megjithatë, në sfondin e diplomacisë pozitive, një problem i kahershëm i qeverisjes në Tiranë përbën kërcënim për një bashkëpunim ndërkombëtar të qëndrueshëm.
Reformat e brendshme të qeverisjes në nivelin e sistemit gjyqësor, të nisura fillimisht si përgjigje ndaj përpjekjeve për anëtarësim në BE, sipas autorit kanë dhënë pak shenja premtuese. Në fakt, përpjekjet për reformë kanë sjellë mbivendosje burokratike, duke e bërë më konfuz dhe më të komplikuar funksionimin standard të shtetit ligjor.
Në vitin 2016, pas reformave kushtetuese, Tirana krijoi Strukturën e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK). Ajo u krijua si një agjenci hetimore në dukje e pavarur, me kompetenca gjyqësore që, sipas autorit, tejkalojnë mekanizmat tradicionalë të kontrollit dhe balancës. SPAK nisi veprimtarinë e tij procedurale në dhjetor 2019 dhe, deri në vitin 2025, sipas shkrimit, ishte bërë e qartë se vetë SPAK kishte krijuar një problem të ri.
SPAK është kritikuar gjerësisht si një instrument që, sipas kritikëve, u shërben interesave të elitave dhe aktorëve të jashtëm më shumë sesa promovimit të një sistemi demokratik drejtësie.
Në shkurt 2025, SPAK arrestoi kryetarin e Bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj. Akuzat, sipas artikullit, nuk u bënë të ditura deri në fund të korrikut. Tashmë, 18 muaj më vonë, ai vijon të qëndrojë në paraburgim në burgun e Durrësit, pavarësisht ndërhyrjes së Gjykatës Kushtetuese në nëntor 2025.
Gjykata Kushtetuese rrëzoi shkarkimin e tij nga detyra e kryetarit të bashkisë. Sipas gjykatës, Këshilli Bashkiak kishte vepruar në kundërshtim me Kushtetutën kur kishte përdorur ndalimin e pavullnetshëm të Veliajt si arsye për largimin e tij nga detyra.
Ndërkohë, raporti i Komisionit të Venecias dënon përdorimin e paraburgimit ndaj kryetarëve të bashkive, duke e cilësuar shprehimisht si cenim të shtetit demokratik të së drejtës. Rasti i Erion Veliajt, së bashku me atë të kryetarit të Bashkisë së Stambollit, Ekrem İmamoğlu, përmenden si dy rastet më të njohura.
Hetimet e SPAK-ut kanë dëmtuar në një kuptim më të gjerë përpjekjet e Shqipërisë për reforma, përmes dokumentacionit jotransparent, mbikëqyrjes së kufizuar dhe përdorimit të gjerë të paraburgimit, përfshirë edhe ndaj ish-Presidentit Ilir Meta.
Çështja e besueshmërisë së shtetit ligjor në Shqipëri nuk është thjesht një problem i brendshëm evropian. Nuk bëhet fjalë vetëm për anëtarësimin në BE. Përkundrazi, përpjekjet për reformë dhe krijimi i besueshmërisë funksionojnë si një aset ekonomik dhe strategjik për ambiciet ndërkombëtare të Shqipërisë, veçanërisht në konkurrencën për investime dhe partneritete nga Azi-Paqësori.
Diplomacia japoneze e investimeve mbështetet te parashikueshmëria. Kreditimi i infrastrukturës i mbështetur nga JICA dhe JOIN kërkon garanci cilësie dhe transparencë në kreditim. Tregjet e Tokios bazohen në supozimin se proceset ligjore në një vend pritës janë mjaftueshëm të qëndrueshme për të garantuar zbatimin e kontratave edhe dhjetë vjet më vonë.
Por nëse Shqipëria ka vështirësi për të reformuar një sistem gjyqësor që, sipas autorit, ka boshllëqe në procesin e rregullt ligjor dhe shkelje të dukshme të disa prej të drejtave më themelore të të pandehurve, atëherë objektivat më të mëdha të bashkëpunimit ndërkombëtar do të dështojnë në mënyrë të pashmangshme.
Përtej rastit të Erion Veliajt kanë dalë edhe raste të tjera problematike në sistemin gjyqësor. Për shembull, gjyqtari Gent Shala, sipas shkrimit, nuk ka deklaruar konflikte interesi kur ka burgosur një deputet të opozitës, ndërsa kryetari i Gjykatës së Lartë, Sokol Sadushi, ka shprehur shqetësime lidhur me presionet politike mbi pavarësinë e gjyqësorit.
Nga ana tjetër, ambiciet politike të Sadushit pas përfundimit të mandatit të tij si kryetar i Gjykatës së Lartë, sipas artikullit, kanë ngritur pyetje të tjera për pavarësinë e pozicionit të tij, veçanërisht në kontekstin e argumentit se mbajtja e Veliajt në paraburgim mund t’u shërbejë këtyre ambicieve.
Kjo merr rëndësi edhe për faktin se shqyrtimi nga Gjykata e Lartë i masave të paraburgimit ndaj Veliajt është planifikuar për më 15 shtator.
Ambasadori i ri i SHBA-së në Shqipëri, Eric Wendt, gjithashtu theksoi nevojën për përpjekje reformuese në Shqipëri gjatë seancës së tij dëgjimore në Senat në qershor. Ai bëri thirrje shprehimisht që shteti ligjor dhe përmirësimi i klimës së investimeve për bizneset amerikane të trajtohen si prioritete.
Për realizimin e këtyre objektivave, SPAK-u dhe sistemi gjyqësor përreth tij do të duhet të funksionojnë në mënyrë të besueshme dhe në përputhje me pritshmëritë ligjore perëndimore.
Ndërsa Shqipëria përpiqet ta promovojë veten në rajonin e Azi-Paqësorit, në Tokio, Seul dhe më gjerë, do t’i duhet fillimisht të provojë besueshmërinë e saj brenda vendit.
Nëse institucionet e saj gjyqësore dhe kundër korrupsionit përballen vetë me pikëpyetje për pavarësinë, respektimin e procesit të rregullt ligjor dhe ndikimin politik, atëherë si mund të ndërtojë në mënyrë të besueshme lidhje me Lindjen e Largët?
Besueshmëria e shtetit ligjor është trajtuar shpesh si një kriter që duhet plotësuar për anëtarësimin në BE. Megjithatë, ajo është një aset ekonomik më vete dhe do të ndikojë drejtpërdrejt në suksesin e nismave si bashkëpunimi japonezo-shqiptar. Përshtati nga The Diplomat, ekofin.al
