Shqipëria po përgatitet të miratojë Strategjinë Kombëtare të Industrisë 2026–2030, një dokument që synon të ndryshojë mënyrën se si zhvillohet ekonomia prodhuese në vend. Në thelb, strategjia nuk është thjesht një dokument teknik për industrinë, por një përpjekje për të zhvendosur ekonominë shqiptare nga modeli tradicional i rritjes së mbështetur te konsumi, ndërtimi, shërbimet me produktivitet të ulët dhe avantazhi i kostos së lirë, drejt një modeli më të qëndrueshëm, të bazuar te prodhimi, eksportet, teknologjia, inovacioni dhe vlera e shtuar.
Dokumenti evidenton se ekonomia shqiptare ka ende një bazë industriale të kufizuar, me produktivitet të ulët, intensitet të ulët teknologjik dhe integrim të pamjaftueshëm në zinxhirët ndërkombëtarë të vlerës. Kjo do të thotë se një pjesë e madhe e ndërmarrjeve shqiptare vijojnë të operojnë në segmente ku fitimi vjen më shumë nga kostoja e ulët e punës sesa nga cilësia, standardet, teknologjia apo inovacioni. Pikërisht këtë hendek kërkon të adresojë strategjia, duke e parë industrinë jo vetëm si sektor ekonomik, por si motor të transformimit strukturor.
Vizioni i strategjisë është ndërtimi i një industrie shqiptare të modernizuar, inteligjente dhe të qëndrueshme, të integruar në tregjet ndërkombëtare dhe të orientuar drejt zhvillimit të gjelbër e digjital. Në praktikë, kjo nënkupton që industria shqiptare të mos mbetet në rolin e prodhuesit me kosto të ulët për tregje të treta, por të ngjitet në zinxhirin e vlerës përmes produkteve më cilësore, standardeve më të larta, teknologjisë më të avancuar dhe aftësisë për të hyrë më thellë në tregun evropian.
Strategjia është ndërtuar mbi katër qëllime kryesore. I pari lidhet me transformimin e sistemeve të prodhimit. Kjo përfshin modernizimin e bazës prodhuese, rritjen e produktivitetit, digjitalizimin e proceseve, uljen e emetimeve dhe përdorimin më efikas të burimeve. Në këtë pjesë, dokumenti e vendos industrinë shqiptare përballë kërkesave të tranzicionit të gjelbër dhe digjital. Ndërmarrjet që nuk arrijnë të përmirësojnë teknologjinë, efikasitetin energjetik, standardet mjedisore dhe cilësinë e prodhimit do ta kenë gjithnjë e më të vështirë të konkurrojnë në tregun evropian.
Qëllimi i dytë është integrimi i industrisë shqiptare në ekosistemet evropiane dhe rritja cilësore e eksporteve. Ky është ndoshta dimensioni më i rëndësishëm ekonomik i strategjisë. Shqipëria ka nevojë të eksportojë më shumë, por mbi të gjitha të eksportojë më mirë. Nuk mjafton rritja sasiore e eksporteve nëse struktura mbetet e përqendruar te produktet me vlerë të ulët të shtuar. Strategjia synon diversifikimin e eksporteve industriale, forcimin e standardeve, certifikimin e produkteve, krijimin e lidhjeve furnitore me kompani evropiane dhe përgatitjen e ndërmarrjeve shqiptare për kërkesat e Tregut të Vetëm të BE-së.
Qëllimi i tretë lidhet me inovacionin industrial. Dokumenti pranon se një nga dobësitë më të mëdha të ekonomisë shqiptare është niveli i ulët i kërkimit, zhvillimit dhe adoptimit teknologjik. Bashkëpunimi mes industrisë dhe universiteteve mbetet i dobët, ndërsa investimet private në inovacion janë ende të kufizuara. Strategjia kërkon të forcojë transferimin e teknologjisë, pjesëmarrjen e sektorit privat në kërkimin e aplikuar dhe përdorimin e teknologjive të avancuara në prodhim, përfshirë automatizimin, analizën e të dhënave dhe inteligjencën artificiale.
Ky komponent është vendimtar për të ardhmen. Pa inovacion, industria shqiptare rrezikon të mbetet në periferi të tregut evropian, e varur nga kostoja e lirë e punës dhe e ekspozuar ndaj konkurrencës nga vende të tjera me kosto edhe më të ulëta. Për të rritur pagat, për të mbajtur fuqinë punëtore në vend dhe për të krijuar vende pune cilësore, Shqipëria duhet të rrisë produktivitetin. Dhe produktiviteti nuk rritet pa teknologji, aftësi dhe organizim më të mirë të prodhimit.
Qëllimi i katërt është ndërtimi i një arkitekture koherente të zhvillimit industrial. Kjo pjesë prek një nga problemet më të vjetra të politikave publike në Shqipëri: fragmentimin institucional. Dokumenti pranon se vendi nuk vuan domosdoshmërisht nga mungesa e institucioneve apo instrumenteve ligjore, por nga mungesa e koordinimit mes tyre. Politikat për investimet, inovacionin, arsimin profesional, eksportet, digjitalizimin dhe financimin shpesh kanë funksionuar të ndara nga njëra-tjetra, pa një bosht të përbashkët industrial.
Strategjia kërkon pikërisht krijimin e këtij boshti. Ajo parashikon ngritjen e një mekanizmi ndërinstitucional monitorimi, nën drejtimin e ministrisë përgjegjëse për ekonominë, si dhe lidhjen më të mirë të fondeve publike, instrumenteve të BE-së, programeve të aftësive dhe nevojave konkrete të industrisë. Nëse ky mekanizëm mbetet formal, strategjia rrezikon të kthehet në një dokument ambicioz pa ndikim real. Nëse funksionon, mund të krijojë për herë të parë një qasje më të koordinuar ndaj zhvillimit industrial.
Një dimension me rëndësi të veçantë është ai i lëndëve të para kritike. Strategjia evidenton se Shqipëria zotëron rezerva të kromit, nikelit dhe bakrit, të cilat lidhen me prioritetet e Bashkimit Evropian për sigurinë e furnizimit dhe diversifikimin e zinxhirëve strategjikë. Kjo mund ta pozicionojë vendin si një aktor më të rëndësishëm në ekonominë evropiane të lëndëve të para, por vetëm nëse fokusi zhvendoset nga nxjerrja e thjeshtë drejt përpunimit dhe krijimit të më shumë vlere brenda vendit.
Masat prioritare të strategjisë përfshijnë zhvillimin e trajektoreve të tranzicionit industrial, ngritjen e parqeve eko-industriale, digjitalizimin e industrisë, forcimin e infrastrukturës së cilësisë, mbështetjen për standarde dhe certifikime, si dhe harmonizimin e arsimit profesional me nevojat e sektorëve prioritarë. Këto masa prekin drejtpërdrejt problemet që biznesi shqiptar i ka ngritur prej vitesh: mungesën e fuqisë punëtore të kualifikuar, kostot e larta të përshtatjes me standardet, mungesën e teknologjisë, aksesin e kufizuar në financim dhe vështirësinë për të hyrë në tregje më të mëdha.
Megjithatë, suksesi i strategjisë nuk do të matet nga miratimi i saj, por nga zbatimi. Shqipëria ka prodhuar ndër vite shumë dokumente strategjike, por problemi kryesor ka qenë përkthimi i tyre në projekte konkrete, buxhete të dedikuara, përgjegjësi institucionale dhe rezultate të matshme. /ekofin.al
