Shqipëria po përjeton sot një valë projektesh ambicioze, shumë prej tyre nga arkitektë ndërkombëtarë me famë botërore, që po fillojnë të ripërcaktojnë siluetën urbane të Tiranës dhe më gjerë. Kryeministri i Shqipërisë, dhe ish-kryetar i Bashkisë së Tiranës, Edi Rama, ka theksuar madje se “Shqipëria prodhon më shumë arkitekturë se pjesa tjetër e Europës”, një pretendim që pasqyron ethet e ndërtimit që e kanë bërë arkitekturën një nga simbolet më të dukshme të ndryshimit në vend.
Designboom diskuton këtë bum krijues me figura kyçe që po formësojnë transformimin e Shqipërisë, përfshirë Stefano Boeri, Winy Maas nga MVRDV, Christian Kerez, Beat Huesler nga Oppenheim Architecture dhe ekipin e Bofill Taller de Arquitectura, për të eksploruar se si arkitektura globale po ndihmon në rishkrimin e peizazhit kulturor dhe urban të vendit.

Si udhëheqja, planifikimi dhe talenti global po riformësojnë një vend
Një artist në të kaluarën, Rama i dha përparësi rigjallërimit urban që gjatë mandatit të tij si kryetar bashkie në fillim të viteve 2000. Ai u bë i njohur për ngjyrosjen e fasadave gri me ngjyra të gjalla dhe për prishjen e ndërtimeve pa leje, duke vendosur themelet për transformime më të mëdha. Pas ardhjes në postin e kryeministrit, Rama nisi iniciativën “Tirana e Gjeneratës së Re” në vitin 2014, duke ftuar personalisht 32 arkitektë ndërkombëtarë për të rikonceptuar kryeqytetin. Pothuajse në të njëjtën kohë, qeveria e Tiranës ngarkoi arkitektin dhe urbanistin italian Stefano Boeri me hartimin e Planit të Përgjithshëm Tirana 2030, i cili parashikon rritje të qëndrueshme, zhvillim vertikal dhe një “pyll orbital” masiv.
Boeri e përshkruan qytetin si “muzeun më interesant dhe më bashkëkohor – dhe për rrjedhojë më kontrovers dhe të debatueshëm – të arkitekturës bashkëkohore në botë”, duke argumentuar se numri dhe shpejtësia e projekteve e kanë shndërruar Tiranën në një shkollë urbane arkitekture në kohë reale. “Studio jonë Stefano Boeri Architetti, e cila përveç Planit 2030 ka përfunduar tashmë gjashtë ndërtesa në Tiranë dhe po ndërton e projekton edhe gjashtë të tjera, është tani plotësisht e përfshirë, si studente ashtu edhe si mësuese, në këtë Shkollë Ndërkombëtare Urbane të Arkitekturës,” shprehet ai.
Arkitekti zviceran Christian Kerez e krahason transformimin e shpejtë të vendit me Kinën e fillimviteve 2000, duke theksuar: “Ndjen një energji dhe vitalitet që nuk janë abstrakte, por që i përjeton në jetën e përditshme.” Ajo që e veçon Shqipërinë, sipas tij, është fakti se ky transformim kurohet nga lart: “Ai drejtohet nga zyrtari më i lartë qeveritar, kryeministri Edi Rama. Ai mbikëqyr personalisht projektet arkitekturore për të gjitha parcelat e mëdha dhe të ekspozuara.”
Sot, një përzierje ndërtesash të përfunduara, kantierësh aktivë dhe propozimesh vizionare ilustron hovin krijues unik të Shqipërisë. Nga ripërdorimi i monumenteve komuniste te kullat futuriste dhe “fshatrat vertikale”, këto projekte tregojnë një vend në fluks arkitektonik.

Objekte të ndërtuara
Transformimi i Piramidës së Tiranës nga MVRDV në një qendër kulturore rinore është një nga simbolet më domethënëse të rilindjes së dizajnit në Shqipëri. Monumenti brutalist u ruajt dhe u riaktivizua me struktura shumëngjyrëshe dhe të ngjitshme që strehojnë klasa teknologjie dhe hapësira publike, një shembull i qartë i fuqisë së ripërdorimit adaptiv. Winy Maas, bashkëthemelues i studios, e përshkruan këtë rindërtim si një gjest krenarie dhe rrëfimi kontekstual: “Me Piramidën e Tiranës, ne monumentalizuam historinë e ndërtesës dhe marrëdhënien e saj të ndryshuar me qytetarët e Tiranës.”
E përfunduar në vitin 2020, Downtown One, gjithashtu nga MVRDV, ngrihet me ballkone të dala në formën e një harte piksel të vendit – një Shqipëri vertikale. “Projektet tona pranë Sheshit Skënderbej i referohen drejtpërdrejt historisë dhe gjeografisë së Shqipërisë – Downtown One me hartën, ndërtesa Skënderbeg me statujën e heroit,” thotë Maas.
Në pjesë të tjera të qytetit, projektet e realizuara tregojnë se kjo zhvendosje arkitektonike shtrihet edhe në hapësirën publike dhe jetën e përditshme. Blloku Cube i Stefano Boerit sjell një ndërhyrje kompakte por shumë të dukshme në zonën dikur të ndaluar të Bllokut, duke përdorur sipërfaqe irideshente dhe transparencë për të sinjalizuar transformimin e zonës në një qendër të ekonomisë kreative. Në shkallë qytetare, ridizajnimi i Sheshit Skënderbej nga 51N4E kryen një akt më radikal duke eliminuar trafikun, duke e shndërruar sheshin qendror në një peizazh këmbësorësh ku arkitektura tërhiqet për t’i lënë vendin përdorimit kolektiv dhe qetësisë urbane.
Kjo logjikë hibriditeti vazhdon me Stadiumin Air Albania nga Archea Associati, ku sporti, tregtia dhe mikpritja bashkohen në një kompozim të vetëm. Aty pranë, Magnet Residences nga Studio Libeskind shtrijnë mendimin simbolik në hapësirën rezidenciale, duke abstrahuar shqiponjën shqiptare në forma të lakuara banimi rreth hapësirave të gjelbra të përbashkëta.

Të miratuara dhe në ndërtim
Një brez i ri arkitekture po ngrihet në Tiranë dhe më gjerë. Projekti i BIG për Teatrin e ri Kombëtar nisi ndërtimin në vitin 2022 dhe sjell një strukturë kulturore dramatike në formë fluture që ankoron një lagje të re artistike. Hora Vertikale e OODA e rimendon kullën si një lagje vertikale, duke grumbulluar 13 volume modulare në një formë të gjelbëruar. Mount Tirana nga CEBRA abstragon siluetën e maleve shqiptare në një profil vertikal të thyer, që mund të bëhet një ditë struktura më e lartë e vendit.
Expo Albania nga Steven Holl e riimagjinon një qendër ekspozitash si një çift ndërtesash skulpturore të lidhura nga peizazhi dhe drita. Oppenheim Architecture, e përfshirë thellësisht në evolucionin urban të Shqipërisë, po avancon Kullën e Bulevardit të Ri dhe Kullën e Plazhit në Vlorë. “Bumi krijues i Shqipërisë mbart një hapje të jashtëzakonshme…”, shprehet Beat Huesler, duke theksuar arkitekturën me “monumentalitet të heshtur”.
Christian Kerez nënvizon se realizimi i këtyre projekteve kërkon përkushtim afatgjatë: “Është e lehtë të bësh një render dhe shumë e vështirë të ndërtosh.” Kjo e ka shtyrë atë të hapë një zyrë në Shqipëri, ku tani kalon gjysmën e kohës së tij.

Propozime vizionare
Disa nga dizajnet më spekulative mbeten ende në letër. Grand Ballroom nga MVRDV – një arenë sferike sportive e mbështjellë me apartamente – sfidon tipologjinë e stadiumeve duke bashkuar kulturën, banimin dhe argëtimin. Bofill Taller de Arquitectura, me projekte në Rivierën Shqiptare dhe në kryeqytet, thekson qasjen kontekstuale dhe shmangien e ikonografisë së përsëritur, duke synuar përmirësimin e aksesit, nxitjen e biodiversitetit dhe krijimin e hapësirave sociale.
Boeri i sheh këto propozime si pjesë të një ekosistemi unik urban: “Idetë shndërrohen në artefakte urbane me shpejtësi të papritur. Artefakte minerale, të përshkuara nga jeta e përditshme.”

Ndërtimi i identitetit në kohë reale
Pothuajse çdo arkitekt thekson rolin e Edi Ramës si një figurë e paprecedentë në zhvillimin bashkëkohor. Për shumëkënd, kjo përfshirje direkte ka kthyer konkurrencat arkitekturore dhe politikat urbane në një projekt kulturor të gjallë. Winy Maas vëren se Shqipëria po shpreh identitetin kombëtar përmes arkitekturës, jo përmes ndërtesave të sigurta dhe të mërzitshme, por përmes inovacionit krijues. Për Stefano Boerin, Tirana dhe Shqipëria janë tashmë një laborator në kohë reale për arkitekturën bashkëkohore – një shkollë e vërtetë ku arkitektura mësohet dhe mësohet njëkohësisht./Përshtati nga Designboom, ekofin.al












