Gati një shekull më parë, ujërat e qeta të Liqenit të Shkodrës ishin të mbushura me qindra varka. Peshkimi, transporti, udhëtimi dhe komunikimi mes fshatrave si Shiroka, Zogaj, Kraja, Ljare dhe Shestan mbështeteshin te këto mjete lundruese. “Sidomos të martave në mbrëmje dhe të mërkurave në mëngjes, që ishin ditë pazari në Shkodër, këto varka niseshin nga skela të ndryshme rreth liqenit drejt pazarit të qytetit,” shkruante Lec Shllaku, duke përshkruar flotat e varkave që transportonin mallra dhe pasagjerë, duke e bërë lundrimin po aq jetik për banorët e liqenit sa ishin kuajt apo karrocat në tokë.
Shumica e varkave ndërtoheshin nga vetë banorët, ndërsa të tjerat vinin nga zejtarë vendas, punishtet e të cilëve ndodheshin përgjatë brigjeve të lumit Buna. Ujërat pasqyrë, me ngjyrë jeshile të errët, pasqyronin fshatrat dhe banorët në jetën e tyre të përditshme: duke lundruar në liqen, duke mbajtur rrjetat, duke u ulur në karrige, apo duke u nisur për peshkim para agimit.
Një shekull më vonë, ndërsa kujtimi i varkave prej druri po zbehet, një projekt i financuar nga Bashkimi Evropian po e ringjall këtë trashëgimi, duke synuar rivlerësimin e ujërave dhe tokave, të biosferës së pasur nën dhe mbi ujë, si dhe të traditave, zanateve, kulturës, festave, riteve, zakoneve dhe trashëgimisë që përcaktojnë të gjithë pellgun ujëmbledhës të Liqenit të Shkodrës. Zona tashmë është nominuar si Rezervë Ndërkufitare e Biosferës në kuadër të Programit “Njeriu dhe Biosfera” të UNESCO-s.
Dosja e nominimit u finalizua në kuadër të projektit “Zona e Pellgut të Liqenit të Skadarit/Shkodrës – Rezervë Ndërkufitare e Biosferës”, financuar nga Bashkimi Evropian përmes Programit të Bashkëpunimit Ndërkufitar Shqipëri–Mal i Zi dhe zbatuar nga Qendra EDEN (Shqipëri), EnvPro (Mal i Zi), Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura (Shqipëri) dhe Parqet Kombëtare të Malit të Zi.
“Brenda vetëm 36 muajve, përgatitëm tri dosje aplikimi për UNESCO: dy kombëtare dhe një ndërkufitare, duke synuar statusin e Rezervës së Biosferës për liqenin më të vjetër të Ballkanit dhe ekosistemet e tij ujore,” shpjegon Ermelinda Mahmutaj nga EDEN. Ajo thekson se programi IPA CBC Shqipëri–Mal i Zi ka qenë themelor për këtë projekt, duke promovuar ruajtjen e ekosistemeve dhe bashkëpunimin mes partnerëve. Parimet e tij bazë: hartimi, zbatimi dhe menaxhimi i përbashkët ishin thelbësore për përgatitjen e dosjeve.
Pellgu i Liqenit të Shkodrës përfshin vetë liqenin, daljen e tij përmes Bunës, lumenjtë Cem dhe Kir me degët e tyre, si dhe bashkimin e Drinit me Bunën. “Së bashku, këto rrjedha krijojnë një peizazh të veçantë dhe dinamik që pasqyron historinë e njerëzve dhe vendit, duke reflektuar ndërvarësinë e thellë mes njeriut dhe natyrës,” shpjegon Klodiana Marika, Drejtoreshë e Biodiversitetit dhe Zonave të Mbrojtura në Ministrinë e Mjedisit.
Ajo vëren se Rajoni i Biosferës së Liqenit të Shkodrës përfshin një mozaik të jashtëzakonshëm ekosistemesh: nga liqeni, lumenjtë, deltate, ligatinat dhe lagunat, deri te rërat bregdetare, pyjet dhe kullotat subalpine. Në zonë janë identifikuar 25 tipe habitatesh sipas Direktivës Evropiane të Habitateve, pesë prej të cilave janë prioritare. Sipas saj, ky status do të shërbejë si një kornizë bashkuese për harmonizimin e ruajtjes me zhvillimin, duke forcuar jetesën e qëndrueshme dhe zhvillimin rural.
Sipas Ministrit shqiptar të Mjedisit, shpallja e Liqenit të Shkodrës si Rezervë Ndërkufitare e Biosferës përfaqëson një angazhim të përbashkët institucional të Shqipërisë dhe Malit të Zi për mbrojtjen e trashëgimisë natyrore dhe përparimin e zhvillimit të qëndrueshëm. “Ky proces forcon bashkëpunimin ndërkufitar dhe krijon një kuadër të qëndrueshëm për menaxhimin e integruar të ekosistemeve,” thotë ministri Sofjan Jaupaj.
Dosjet përfshijnë edhe trashëgiminë e pasur arkeologjike dhe kulturore të zonës, si dhe rolin e saj si kryqëzim qytetërimesh romake, bizantine dhe osmane. “Turizmi kulturor dhe ekologjik, aktivitetet ujore, vlerat gastronomike, zanatet tradicionale, qëndisja, qeramika artizanale, thurja, festat fetare dhe ato të korrjes, transhumanca dhe Karnavali i Shkodrës janë të dokumentuara në detaje,” shpjegon arkeologu Helidon Sokoli.
Ai shton se traditat e peshkimit, shtëpitë e peshkatarëve, mjediset e qeta buzë liqenit, skelat prej druri dhe molot prej guri, rrjetat e thara dhe varkat e ankoruara janë dokumentuar së bashku me 237 asete kulturore në rajon, përfshirë 37 vendbanime të fortifikuara të periudhës helenistike. Janë përfshirë gjithashtu struktura të shumta fetare. Kisha Benediktine e Shën Sergjit dhe Bakut në Shirgj, e ndërtuar mbi një bazilikë të shekullit VI në vitin 1290, e lidh zonën me Mbretëreshën Helena të Anzhuinëve.
Përmes këtij nominimi, Shqipëria konfirmon angazhimin për fuqizimin e komuniteteve lokale dhe përmirësimin e qeverisjes mjedisore. Aurora Dibra, profesore e Shkencave të Mjedisit në Universitetin e Shkodrës, paralajmëron se problemet ekologjike ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e komuniteteve. “Është thelbësore të parandalohen këto probleme dhe të minimizohen ndikimet negative të ndryshimeve klimatike. Zhvillimi i qëndrueshëm dhe përdorimi i përgjegjshëm i tokës janë mënyrat më efektive për të mbrojtur biodiversitetin. Po ashtu, nevojitet zbatim i fortë i ligjit kundër ndërtimeve pa leje dhe degradimit të bregut,” thekson ajo./Përshtati nga EEAS, ekofin.al
