Disa njerëzve u mjaftojnë vetëm pak minuta në ditë gjatë verës, ndërsa të tjerëve u duhet shumë më tepër.
Fotografitë e Coco Chanel, e cila u kthye e nxirë nga një lundrim në Mesdhe në vitin 1923, popullarizuan idenë e nxirjes dhe të banjove të diellit. Ngjyra e saj e bronztë u kthye në simbol statusi dhe ndryshoi qëndrimin e shoqërive perëndimore ndaj ekspozimit në diell.
Nga fillimi deri në mesin e viteve 1900, helioterapia – përdorimi terapeutik i dritës së diellit – përdorej për trajtimin e rakitizmit dhe tuberkulozit në sanatoriume, ndërsa një “nxirje e shëndetshme” nxitej në mënyrë aktive.
Një shekull më vonë, marrëdhënia jonë me diellin është bërë shumë më e ndërlikuar. Gjatë 50 viteve të fundit, rritja e rasteve të kancerit të lëkurës ka sjellë një rishikim të qëndrimit mjekësor, ndërsa fushatat e shëndetit publik janë orientuar drejt shmangies së ekspozimit dhe promovimit të gjerë të kremrave mbrojtës. Provat që lidhin ekspozimin e tepruar në diell me rrezikun e kancerit të lëkurës mbeten të vlefshme edhe sot.
Por vitet e fundit është konstatuar se ekspozimi i ashtuquajtur “i moderuar” në diell – periudha të shkurtra dhe të kufizuara ekspozimi, veçanërisht në mes të ditës – mund të jetë i dobishëm për shëndetin mendor, nivelet e vitaminës D dhe sistemin imunitar. Studimet tregojnë gjithashtu se ai mund të ulë rrezikun e disa llojeve të kancerit, të përmirësojë shëndetin kardiovaskular, aftësitë njohëse dhe gjumin.
Por si mund t’i marrim përfitimet e diellit pa u ekspozuar ndaj rreziqeve? Dhe sa diell na duhet vërtet?
Pse kemi nevojë për diell?
Ekspozimi i moderuar në diell ndihmon organizmin të prodhojë vitaminë D, e cila është thelbësore për shëndetin e kockave dhe funksionimin e muskujve. Disa studime tregojnë se nivelet e larta të vitaminës D lidhen me një incidencë dhe vdekshmëri më të ulët nga kanceri, si dhe me ulje të rrezikut për zhvillimin e diabetit të tipit 2.
Drita e diellit ul gjithashtu presionin e gjakut. Kur rrezet UVA prekin lëkurën, ato nxisin çlirimin e oksidit nitrik, i cili zgjeron enët e gjakut. Kjo mund të reduktojë rrezikun e infarktit dhe goditjes në tru.
Një studim i rëndësishëm me 29,518 gra suedeze, i zhvilluar gjatë 20 viteve, zbuloi se gratë që shmangnin diellin kishin një normë vdekshmërie nga të gjitha shkaqet dy herë më të lartë se grupi me ekspozimin më të madh në diell. Në të kundërt, përdorimi i solarëve lidhej me rritje të vdekshmërisë së përgjithshme dhe asaj nga kanceri. Një tjetër studim suedez i vitit 2011 zbuloi se gratë që përdornin solar një herë në muaj ose më shumë për të paktën një dekadë kishin 90% rritje të vdekshmërisë nga të gjitha shkaqet.
Rebecca Mason, profesoreshë e fiziologjisë në Universitetin e Sidneit në Australi, thotë se sigurimi i niveleve të mjaftueshme të vitaminës D ndihmon në “zbutjen e inflamacionit”, në reagimin ndaj patogjenëve dhe në menaxhimin e sistemit imunitar në mënyrë që ai të mos sulmojë qelizat e vetë organizmit.
Drita e diellit është treguar se përmirëson edhe gjumin dhe shëndetin njohës. Drita e mëngjesit përmban gjatësi vale të dritës blu, të cilat i sinjalizojnë trurit se është ditë, duke rritur kortizolin dhe duke ulur hormonin e gjumit, melatoninën. Si rezultat ndihemi më të zgjuar dhe më energjikë.
Ekspozimi më i madh ndaj dritës gjatë ditës mund të përmirësojë performancën njohëse, kohën e reagimit dhe kujtesën. Në një studim me më shumë se 360,000 pjesëmarrës, ekspozimi në dritën e diellit gjatë ditës – konkretisht rreth 1.5 orë – u lidh me ulje të rrezikut për zhvillimin e demencës.
Ekspozimi në diell rrit gjithashtu nivelin e serotoninës në tru, një ndërmjetës kimik që na ndihmon të ndihemi më të qetë dhe më të përqendruar. Pacientët e trajtuar për depresion të rëndë në dhoma me më shumë dritë dielli rezultojnë se rikuperohen më shpejt. Ndërkohë, ekspozimi i pamjaftueshëm ndaj dritës së ditës mund të rrisë rrezikun e simptomave depresive, humorit të ulët dhe pagjumësisë.
Sa diell na duhet?
Edhe pse rekomandimet ndryshojnë sipas moshës, vendndodhjes gjeografike dhe tipit të lëkurës, ekspertët përgjithësisht këshillojnë ekspozime të shkurtra dhe të shpeshta në diell.
Mason thotë se, për sa i përket prodhimit të vitaminës D, ekspozimi është më efektiv “në mes të ditës, pak dhe shpesh”, kur nivelet e rrezeve UVB janë më të larta.
Për njerëzit me lëkurë të çelët, Mason rekomandon periudha të shkurtra dhe të rregullta ekspozimi në shumicën e ditëve të javës, duke lënë duart, krahët ose këmbët të pambuluara për disa minuta. Në zonat ku rrezatimi UV është shumë i lartë, ekspozimi duhet të bëhet më mirë në mes të paradites ose të pasdites.
Personat me lëkurë të errët mund të kenë nevojë për shumë më tepër kohë në diell, pasi niveli më i lartë i melaninës do të thotë se prodhimi i vitaminës D nga dielli kërkon më shumë kohë. Një studim zbuloi se gjatë pranverës dhe verës në Mbretërinë e Bashkuar, personat me lëkurë kafe të errët kanë nevojë për rreth 25 minuta ekspozim në diell në mesditë për të prodhuar sasi të mjaftueshme të vitaminës D.
Personat me lëkurë shumë të zbehtë, ata me histori personale ose familjare të melanomës, si edhe personat që kanë shumë nishane, janë në rrezik më të lartë për kancer të lëkurës dhe duhet të marrin më shumë masa mbrojtëse, thotë Mason. E njëjta gjë vlen edhe për personat që marrin barna imunosupresive.
Për personat me lëkurë të çelët, disa kërkime sugjerojnë se çdo ekspozim në diell – edhe sasia shumë e vogël e nevojshme për prodhimin e vitaminës D – mund të shoqërohet me rritje të rrezikut për kancer. Megjithatë, nevojiten më shumë kërkime, veçanërisht për të kuptuar nëse kjo vlen edhe për personat me lëkurë më të errët.
“Ata mund të marrin ende disa minuta ekspozim, por është më mirë të ekspozohet më shumë sipërfaqe e lëkurës për një kohë më të shkurtër dhe kjo të bëhet më shpesh, sesa për periudha të gjata dhe më rrallë”, thotë Mason.
Kjo është më efektive afër mesditës, kur raporti i UVB ndaj UVA është më i lartë. Ndërsa UVB është shkaktari kryesor i kancerit të lëkurës, ai është gjithashtu i domosdoshëm për prodhimin e vitaminës D. Më herët ose më vonë gjatë ditës, UVB është më i ulët, ndërsa ekspozimi relativ ndaj UVA – që lidhet me plakjen e lëkurës dhe gjithashtu luan rol në zhvillimin e kancerit – është më i lartë.
Pas këtyre pak minutave, Mason thekson se njerëzit “duhet të mbulohen me kujdes”.
Në raste të rralla, si te personat me albinizëm, ekspozimi i pambrojtur në diell mund të mos jetë fare i përshtatshëm.
Në dimër, njerëzit duhet të kalojnë më shumë kohë jashtë për të prodhuar vitaminë D të mjaftueshme, në varësi të sipërfaqes së lëkurës së ekspozuar dhe vendit ku jetojnë. Në disa zona të botës, si Melbourne dhe Hobart, sipas Mason, gjatë dimrit nuk ka mjaftueshëm UVB për të prodhuar sasi domethënëse të vitaminës D.
“Na duhen vetëm sasi të vogla deri të moderuara për të pasur shëndet të mirë”, thotë JoAnn Manson, profesoreshë e mjekësisë në Harvard Medical School dhe Brigham and Women’s Hospital në Boston.
Manson thekson se ekspozimi i zgjatur pa mbrojtje duhet shmangur, veçanërisht midis orës 10:00 dhe 16:00, ndërsa ekspozimi i rastësishëm në diell – gjatë ushtrimeve fizike ose aktiviteteve të zakonshme jashtë shtëpisë – është i dobishëm.
“Balanca mes përfitimeve dhe rreziqeve të ekspozimit në diell ndryshon sipas tipit dhe ngjyrës së lëkurës”, thotë Lesley Rhodes, profesoreshë e dermatologjisë dhe fotobiologjisë në Universitetin e Mançesterit.
Studimet tregojnë se lëkura më e errët ofron mbrojtje më të mirë ndaj dëmtimeve të ADN-së të shkaktuara nga rrezatimi UV, ndërsa lëkura e çelët është e cenueshme edhe në nivele shumë të ulëta të UV-së. Kjo nënvizon nevojën për rekomandime të personalizuara për ekspozimin në diell. Personat me lëkurë më të errët kanë më shumë melaninë, e cila vepron si filtër natyror kundër rrezeve të dëmshme UV.
Por, pavarësisht tipit të lëkurës, të gjithë – përfshirë personat me lëkurë të errët – duhet të mbajnë syze dielli, thotë Mason.
Në vitin 2024, Australia dhe Zelanda e Re u bënë vendet e para që aplikuan një qasje më të personalizuar, duke ndarë popullsinë në tri grupe sipas tipit të lëkurës dhe rrezikut për kancer të lëkurës.
Cilat janë rreziqet nga ekspozimi i tepërt në diell?
Qëndrimi i tepërt në diell nuk rrit prodhimin e vitaminës D, por rrit rrezikun e djegieve nga dielli, pigmentimit dhe plakjes së parakohshme dhe është shkaku kryesor i kancerit të lëkurës.
Në Mbretërinë e Bashkuar, numri i rasteve të reja të melanomës – forma më e rrezikshme e kancerit të lëkurës – ka arritur një nivel rekord, duke kaluar 20,000 raste në vit për herë të parë. Organizata Cancer Research UK thotë se ekspozimi i tepërt ndaj rrezeve UV ose përdorimi i solarëve ka qenë pjesë e shkakut, ndërsa vlerësohet se 9 në çdo 10 raste mund të ishin shmangur.
Kanceri i lëkurës është gjithashtu forma më e zakonshme e kancerit në SHBA dhe këtë vit pritet që 112,000 persona të diagnostikohen me melanomë invazive.
Kufizimi i ekspozimit në diell gjatë fëmijërisë dhe adoleshencës është veçanërisht i rëndësishëm, pasi kërkimet tregojnë se sasia e ekspozimit në diell gjatë 20 viteve të para të jetës përcakton në një masë të konsiderueshme mundësinë e zhvillimit të kancerit të lëkurës më vonë.
Ekspozimi i tepërt në diell mund të shkaktojë gjithashtu katarakt. Këto turbullime të lentes së syrit zakonisht mund të trajtohen lehtësisht me ndërhyrje kirurgjikale, por nëse lihen pa trajtuar mund të çojnë në verbëri. Mjekët rekomandojnë përdorimin e syzeve me lente UV 400 për të mbrojtur sytë nga rrezet e dëmshme.
Çfarë ndodh nëse nuk marrim mjaftueshëm diell?
Nëse jetoni në një vend ku ka pak dritë dielli, ka gjasa të keni nivele të ulëta të vitaminës D, veçanërisht gjatë dimrit, thotë Rhodes. Personat me lëkurë të errët, me mundësi të kufizuara për të dalë jashtë, me probleme të fotosensitivitetit ose që mbulojnë pjesën më të madhe të lëkurës janë më të rrezikuar nga mungesa e vitaminës D.
Mungesa e zgjatur mund të shkaktojë deformime të kockave, si rakitizmi ose osteomalacia. Rakitizmi u shfaq për herë të parë si epidemi urbane në Britaninë e shekullit XVII, kur përdorimi masiv i qymyrit mbushte me tym qytete si Londra dhe pengonte rrezet UV të arrinin në lëkurë.
Megjithatë, mungesa e vitaminës D mund të korrigjohet lehtësisht me suplemente. Debati nëse të gjithë të rriturit duhet të marrin suplemente të vitaminës D mbetet më i diskutueshëm, ndërsa rekomandimet ndryshojnë sipas moshës dhe vendit.
Në disa vende me pak diell gjatë dimrit, si SHBA-ja dhe Kanadaja, është praktikë e zakonshme që ushqime si kërpudhat, drithërat dhe produktet e qumështit të pasurohen me vitaminë D.
Ekspertët paralajmërojnë se është gjithashtu e rëndësishme të mos merret shumë vitaminë D. Konsumi i më shumë se 4,000 IU ose 100 mikrogramë në ditë konsiderohet gjerësisht i dëmshëm, pasi mund të shkaktojë hiperkalcemi, e cila mund të dobësojë kockat dhe të dëmtojë veshkat dhe zemrën.
Një shekull pas ndikimit të Coco Chanel mbi modën e nxirjes, kuptimi ynë për rreziqet dhe përfitimet e diellit është formësuar nga ndryshimi i vazhdueshëm i këshillave shëndetësore dhe fushatave për mbrojtjen nga dielli.
Siç thekson Mason, më e mira është “pak dhe shpesh”. Duke zgjedhur periudha të shkurtra dhe të shpeshta ekspozimi, duke marrë masat e duhura mbrojtëse dhe duke shmangur qëndrimin e zgjatur në diell – veçanërisht gjatë orëve kur rrezatimi është më i fortë – mund të përfitojmë nga drita e diellit duke minimizuar rrezikun e djegieve dhe kancerit të lëkurës./Përshtati nga BBC, ekofin.al
Shënim: Përmbajtja e këtij materiali jepet vetëm për informacion të përgjithshëm dhe nuk duhet të konsiderohet zëvendësim për këshillën mjekësore të mjekut ose një profesionisti tjetër shëndetësor.
