Mbajtja artificialisht e ulët e çmimeve të energjisë elektrike për familjet dhe bizneset po rezulton një barrë e kushtueshme dhe joefikase për ekonominë shqiptare, vlerëson raporti i OECD “Energy Prices and Subsidies in the Western Balkans”. Sipas analizës, edhe pse Shqipëria ka kosto relativisht të ulëta margjinale prodhimi, sektori elektroenergjetik ka pasur nevojë për mbështetje të vazhdueshme financiare nga shteti, përmes mekanizmave të ndryshëm, për të mbajtur çmimet e diktuara nga rregullimi dhe politikat sektoriale.
Në kuadër të Planit Kombëtar të Energjisë dhe Klimës (NECP), Shqipëria synon një transformim progresiv drejt një tregu energjie “konkurrues, të orientuar drejt konsumatorit, fleksibël dhe jodiskriminues”, me çmime furnizimi të bazuara në treg. OECD thekson se ky proces kërkon sekuencim të kujdesshëm dhe mund të diferencojë mes konsumatorëve familjarë dhe jofamiljarë.
Raporti evidenton se Shqipëria ka avancuar në liberalizimin e konsumatorëve biznes, megjithëse me vonesa. Të gjithë konsumatorët kanë të drejtë të zgjedhin furnizuesin e energjisë. Klientët në tension të lartë dhe ata të lidhur në 35 kV furnizohen në tregun e lirë që prej vitit 2018. Nga janari 2022, konsumatorët në tension të mesëm të lidhur në 6, 10 dhe 20 kV kaluan nën Furnizuesin e Mundësisë së Fundit (SLR), në vend të Furnizuesit të Shërbimit Universal (USS). Megjithatë, gjatë krizës energjetike, SLR ofroi energji me çmime shumë nën nivelin e tregut.
Nga janari 2024, konsumatorët e lidhur në 20 kV (me përjashtim të ujësjellësve) furnizohen në tregun e lirë. Konsumatorët në 10 kV kalojnë në tregun e hapur nga janari 2025, ndërsa parashikohet që ata në 6 kV të liberalizohen në vitin 2026.
OECD rekomandon që Shqipëria të planifikojë liberalizimin e plotë të konsumatorëve biznes brenda një afati realist. Sipas raportit, aksesi i përgjithshëm në energji të lirë për të gjithë bizneset e lidhura në 0.4 kV – pavarësisht madhësisë, vulnerabilitetit apo rëndësisë sociale, pengon zhvillimin e tregjeve lokale të furnizimit me pakicë dhe dobëson sinjalet e çmimeve për eficiencë energjetike. Megjithëse simulimet tregojnë se rritjet e çmimeve për bizneset mund të kenë ndikim negativ afatshkurtër në ekonomi, OECD thekson se procesi duhet të shoqërohet me masa për rritjen e konkurrencës dhe mbështetje tranzitore për bizneset dhe sektorin energjetik.
Çmimet për familjet: subvencione të mëdha dhe shtrembërim i tregut
Një nga gjetjet kryesore të raportit lidhet me çmimet e energjisë për familjet. Sipas OECD, çmimet e ulëta që nuk reflektojnë ofertën dhe kërkesën i imponojnë kosto sektorit dhe ekonomisë. Çmimi i energjisë për familjet nuk ndryshoi nga reformat e vitit 2015 deri në shkurt 2025. Në periudhën 2018–2023, çmimi prej 9.5 ALL/kWh ishte jo vetëm nën çmimet konsistente me tregun, por edhe nën koston e barazimit për USS, e cila mesatarisht ishte 11.97 ALL/kWh.
Nga shkurti 2025, çmimi u ul më tej në 8.5 ALL/kWh për familjet që konsumojnë deri në 700 kWh në muaj. Kjo, sipas OECD, tregon se familjet jo vetëm kanë përfituar subvencione të konsiderueshme, por janë edhe të ndërsubvencionuara nga konsumatorët jofamiljarë. Simulimet tregojnë se këto ndërsubvencione gjenerojnë kosto për ekonominë në tërësi. Familjet përbëjnë rreth 50% të konsumit final të energjisë elektrike në Shqipëri dhe, duke zënë një pjesë kaq të madhe të tregut me çmime të ulëta, kufizojnë ndjeshëm zhvillimin e një tregu konkurrues me pakicë.
OECD rekomandon një riorganizim gradual të çmimeve për familjet, me më shumë transmetim të sinjaleve nga tregu i lirë. Në minimum, çmimet duhet të sigurojnë rikuperim të plotë të kostove për furnizuesin, pa u mbështetur në ndërsubvencione, dhe të jenë në përputhje me legjislacionin ekzistues dhe acquis të BE-së. Në praktikë, kjo do të kërkonte rritje të çmimeve me 40% deri në 100%, në varësi të zhvillimeve të tregut në afatmesëm dhe masave mbrojtëse për konsumatorët vulnerabël.
Detyrimet e shërbimit publik dhe frenimi i forcave të tregut
Raporti vë në dukje se tregu me shumicë i energjisë në Shqipëri mbetet i kushtëzuar nga detyrimet e shërbimit publik. Në vitin 2023, prodhuesi dominues KESH furnizoi USS me 3 895 GWh energji elektrike, që përbën 49% të konsumit total të energjisë në vend. Ky volum, i furnizuar me kosto të ulët, kufizon transmetimin e sinjaleve të çmimeve dhe dobëson nxitjen për investime në eficiencë energjetike dhe kursim.
Sipas OECD, pesha e këtyre detyrimeve bën që një pjesë e konsiderueshme e prodhimit të KESH të mos jetë e disponueshme për segmente të tjera të tregut, duke rritur potencialisht çmimet në tregun e dereguluar. Gjatë periudhës prill–dhjetor 2023, çmimet në ALPEX ishin mesatarisht 5% më të ulëta se në bursën hungareze HUPX, një diferencë që lidhet edhe me strukturën e detyrimeve ekzistuese. Këto mekanizma, thekson raporti, reduktojnë gjithashtu nxitjen për rritjen e produktivitetit të KESH, pasi kompania përfiton vetëm pjesërisht nga eficienca më e lartë në prodhim apo tregtim.
Në përfundim, OECD thekson se lejimi i tregut për të përcaktuar çmimet është thelbësor për ribalancimin financiar të sektorit energjetik në Shqipëri, për krijimin e sinjaleve të sakta të çmimeve dhe për ndërtimin e një tregu konkurrues, në përputhje me standardet e Bashkimit Evropian. /ekofin.al
