Një analizë e fundit e FMN-së po rikthen në qendër të debatit një ide të vjetër, por të riformuluar për kohët moderne: zhvillimi industrial nuk varet thjesht nga politikat, por nga mënyra si organizohet shteti për t’i zbatuar ato. Studimi i Cherif & Hasanov (2026) argumenton se suksesi i vendeve të Azisë Lindore nuk erdhi nga receta të gatshme, por nga ndërtimi i institucioneve të afta për të mësuar, eksperimentuar dhe korrigjuar vazhdimisht kursin.
Në këtë logjikë, Shqipëria duket se ka hyrë në një fazë të re reflektimi: nga një model i orientuar kryesisht drejt tërheqjes së investimeve, drejt një modeli më aktiv, që synon të prodhojë zhvillim, inovacion dhe rritje të qëndrueshme.
Në qendër të këtij modeli qëndron koncepti i një “leading agency”, një agjenci udhëheqëse që nuk kufizohet te promovimi, por që ndërton politika, koordinon aktorët dhe krijon njohuri sektoriale në kohë reale, vlerëson Altax në një analizë për rastin. Pikërisht këtu lidhet debati me rolin aktual të AIDA-s, e cila, ndonëse ka bërë hapa përpara në vitet e fundit duke tërhequr investime dhe duke lehtësuar projekte të mëdha, mbetet ende më shumë një strukturë promovuese sesa një motor zhvillimi.
Modeli i propozuar nga FMN-ja bazohet në katër shtylla kyçe, të njohura si “4A”: ambicie dhe kapacitet për të krijuar kompani konkurruese globalisht, autonomi nga ndërhyrjet politike, llogaridhënie në të gjitha nivelet dhe aftësi për t’u përshtatur në mënyrë dinamike me tregun. Këto elemente, sipas studimit, janë pikërisht ato që mungojnë në ekonomitë në tranzicion dhe që shpesh çojnë në fragmentim institucional dhe politika joefikase.
Për Shqipërinë, rëndësia e këtij modeli lidhet me faktin se baza institucionale ekziston tashmë. Strategjia e specializimit inteligjent (S3), programet e mbështetjes nga Bashkimi Europian dhe fondet e Reform and Growth Facility krijojnë një mundësi konkrete për të kaluar nga teoria në praktikë. Sfida nuk është më mungesa e strategjive, por zbatimi i tyre në mënyrë të koordinuar dhe efektive.
Në këtë kuadër, propozimi për transformimin e AIDA-s në një Agjenci Kombëtare për Zhvillimin Industrial dhe Inovacionin përfaqëson një hap të rëndësishëm strukturor. Ideja është që institucioni të kalojë nga një “one-stop-shop” për investitorët, në një strukturë që identifikon sektorët me potencial të lartë, ndërton politika të personalizuara për secilin prej tyre dhe monitoron në mënyrë të vazhdueshme rezultatet.
Ky transformim parashikon ndërtimin e departamenteve sektoriale për fusha si energjia e gjelbër, teknologjia, bujqësia me vlerë të shtuar apo turizmi i qëndrueshëm, të mbështetura nga një shtresë ndërsektorale që koordinon politikat publike dhe menaxhon marrëdhëniet mes institucioneve. Njëkohësisht, një mekanizëm i ri monitorimi do të përdorë të dhëna reale nga tregu për të vlerësuar performancën dhe për të bërë korrigjime të shpejta.
Në planin operativ, hapat janë të qartë dhe me afate konkrete. Brenda vitit 2026 pritet të ngrihet një task-forcë për hartimin e kuadrit ligjor, të miratohet struktura e re dhe të nisë rekrutimi i ekspertëve, përfshirë profesionistë nga diaspora. Projektet-pilot në energjinë e gjelbër dhe teknologji do të shërbejnë si terren testimi për modelin e ri, duke krijuar një cikël të vazhdueshëm mësimi dhe përmirësimi.
Megjithatë, sfidat mbeten të forta. Rreziku i kapjes politike, korrupsioni dhe mungesa e kapaciteteve teknike janë elementë që mund të minojnë çdo reformë strukturore. Pikërisht për këtë arsye, modeli thekson rëndësinë e autonomisë institucionale dhe mekanizmave të fortë të llogaridhënies, të ngjashëm me ato të bankave qendrore.
Nëse ky transformim arrin të zbatohet sipas planit, Shqipëria mund të krijojë për herë të parë një instrument real të politikës industriale, të aftë për të orientuar zhvillimin ekonomik në mënyrë strategjike. Kjo do të shënonte një ndryshim të rëndësishëm qasjeje: nga një ekonomi që pret investime, në një ekonomi që ndërton vetë avantazhet e saj konkurruese.
Në fund, suksesi i kësaj reforme nuk do të matet vetëm me strukturat e reja apo ligjet e miratuara, por me aftësinë për të prodhuar rezultate konkrete: më shumë eksporte me vlerë të shtuar, kompani vendase më konkurruese dhe një ekonomi që afrohet realisht me standardet e Bashkimit Europian. /ekofin.al
