Doomscrolling, nomofobia, FOMO dhe varësia nga rrjetet sociale: çfarë nënkuptojnë këto probleme të reja digjitale dhe kur përdorimi i smartphone-it bëhet shqetësues
A nuk mund të kaloni as pesë minuta pa kontrolluar telefonin? Hapni Instagram-in “vetëm për një sekondë” dhe gjysmë ore më vonë e gjeni veten ende aty? Zgjoheni gjatë natës dhe gjëja e parë që bëni është të kontrolloni njoftimet? Apo vazhdoni të lëvizni nëpër lajme të këqija, edhe pse e dini shumë mirë se kjo ju shton ankthin?
Mirë se vini në epokën e varësive të reja digjitale.
Ekspertët theksojnë se qëllimi nuk është të demonizohen telefonat inteligjentë, rrjetet sociale apo videolojërat. Bota digjitale tashmë është pjesë e jetës sonë dhe mund të sjellë përfitime të mëdha. Problemi nis kur përdorimi bëhet i vështirë për t’u kontrolluar dhe fillon të zërë vendin e gjumit, punës, studimit, marrëdhënieve apo aktivitetit fizik.
Dhe kërkimet shkencore po fillojnë t’u vendosin emër shumë prej këtyre sjelljeve.
Diagnoza e parë e mirëfilltë: çrregullimi nga videolojërat
Një dallim është thelbësor. Jo çdo gjë që quhet “varësi nga smartphone-i” njihet zyrtarisht si sëmundje.
Megjithatë, Organizata Botërore e Shëndetësisë e ka njohur në Klasifikimin Ndërkombëtar të Sëmundjeve, ICD-11, çrregullimin nga videolojërat, ose “gaming disorder”.
Kjo nuk do të thotë se të luash shumë është automatikisht sëmundje. Çrregullimi lidhet me humbjen e kontrollit mbi lojën, me dhënien e një përparësie gjithnjë e më të madhe videolojërave ndaj aktiviteteve të tjera dhe me vazhdimin e kësaj sjelljeje pavarësisht pasojave negative.
Për t’u arritur në një diagnozë, duhet të ketë ndikim të konsiderueshëm në jetën personale, familjare, sociale, shkollore apo profesionale, përgjithësisht për të paktën 12 muaj.
Dhe kjo prek një pakicë të lojtarëve, jo këdo që kalon disa orë para një konsole.
Varësia nga rrjetet sociale: kur “scrolling” pa fund bëhet problem
Këtu situata bëhet më e paqartë.
Varësia nga rrjetet sociale, e quajtur shpesh në studime “përdorim problematik i rrjeteve sociale” ose “çrregullim i përdorimit të rrjeteve sociale”, aktualisht nuk është një diagnozë e pavarur në ICD-11, siç është çrregullimi nga videolojërat.
Por fenomeni tashmë është studiuar gjerësisht.
Shenjat janë relativisht të kuptueshme: dëshira për të ndaluar, por pamundësia për ta bërë këtë; kalimi online i më shumë kohe nga sa ishte planifikuar; ndjenja e një nevoje të fortë për të kontrolluar rrjetet sociale; neglizhimi i aktiviteteve të tjera; nervozizmi kur nuk mund të përdoren platformat; ose vazhdimi i përdorimit të tyre pavarësisht problemeve që shkaktojnë.
Shoqata Amerikane e Psikologjisë u kërkon njerëzve t’u kushtojnë vëmendje pikërisht këtyre sjelljeve, veçanërisht te adoleshentët.
Dhe shifrat janë të forta. Sipas anketës më të fundit të madhe “Health Behaviour in School-aged Children” (HBSC) të Organizatës Botërore të Shëndetësisë për Evropën, zhvilluar me pothuajse 280,000 të rinj të moshave 11, 13 dhe 15 vjeç në 44 vende dhe rajone, 11% e adoleshentëve shfaqin shenja të përdorimit problematik të rrjeteve sociale, krahasuar me 7% në vitin 2018.
Përqindja rritet në 13% te vajzat dhe zbret në 9% te djemtë.
FOMO: frika se je i vetmi që nuk e di çfarë po ndodh
Një nga kurthet më të fuqishme të rrjeteve sociale tashmë ka një emër shumë të njohur: FOMO, “Fear Of Missing Out”, ose frika se po humbet diçka.
Është ajo ndjesi që të bën të mendosh: “Po sikur të ketë ndodhur diçka ndërkohë?”
Kështu kontrollojmë WhatsApp, Instagram, TikTok, lajmet dhe bisedat edhe kur në të vërtetë nuk kemi ndonjë arsye konkrete për ta bërë.
FOMO nuk është diagnozë psikiatrike. Megjithatë, është një fenomen psikologjik i studiuar në lidhje me përdorimin problematik të internetit dhe rrjeteve sociale.
Një studim i publikuar në vitin 2024 analizoi pikërisht lidhjen mes FOMO-s, përdorimit problematik të rrjeteve sociale dhe doomscrolling-ut, duke konstatuar se mekanizmat e rregullimit të emocioneve luajnë një rol të rëndësishëm.
Me fjalë të tjera: sa më shumë të ndiejmë se kemi nevojë për mjetet digjitale për të menaxhuar ankthin, mërzinë apo emocionet e pakëndshme, aq më shumë rrezikojmë të futemi në një rreth vicioz.
Doomscrolling: pse vazhdojmë të lexojmë lajme të këqija
Ky është ndoshta një nga fenomenet më karakteristike të epokës së smartphone-it.
Doomscrolling është konsumimi kompulsiv i lajmeve negative: luftëra, fatkeqësi, kriza, aksidente, sëmundje, skandale. Një lajm të çon te tjetri dhe gishti vazhdon të rrëshqasë në ekran.
Paradoksi është i qartë: kërkojmë informacion për t’u ndier më të përgatitur, por shpesh përfundojmë duke u ndier edhe më të shqetësuar.
As doomscrolling nuk është një diagnozë mjekësore më vete, por është kthyer në objekt kërkimi për sjelljet problematike online. Studimet e kanë lidhur atë me FOMO-n dhe me vështirësitë në menaxhimin e emocioneve.
Dhe mund të shndërrohet në një tjetër kurth: sa më shumë shqetësohemi, aq më shumë informacion kërkojmë; sa më shumë informacion negativ konsumojmë, aq më shumë rritet shqetësimi.
Nomofobia: kur mungon telefoni, shfaqet ankthi
“Nomophobia” është një term i krijuar nga shprehja “no mobile phone phobia”, pra frika nga të qenit pa telefon celular.
Nuk do të thotë thjesht: “Jam bezdisur sepse e lashë telefonin në shtëpi”.
Termi përdoret për të përshkruar shqetësimin ose ankthin që lidhet me mungesën e smartphone-it, humbjen e lidhjes ose pamundësinë për të pasur akses në informacion dhe marrëdhëniet digjitale.
Edhe këtu duhet bërë kujdes me terminologjinë: nuk është një diagnozë zyrtare e pavarur.
Por fenomeni po studiohet dhe po lidhet gjithnjë e më shumë me sjellje të tjera problematike. Një studim i publikuar në vitin 2026 analizoi së bashku nomofobinë, varësinë nga rrjetet sociale dhe FOMO-n, duke identifikuar frikën se mos humbet informacion si një nga lidhjet më të rëndësishme mes këtyre fenomeneve dhe simptomave të ankthit e depresionit.
Me pak fjalë, telefoni mund të kthehet në një lloj “objekti sigurie”: nëse e kemi pranë, gjithçka duket në rregull. Nëse zhduket, qoftë edhe për disa minuta, diçka duket sikur nuk shkon.
Vibrimi fantazmë: telefoni që duket sikur dridhet, edhe kur nuk dridhet
Ju ka ndodhur ndonjëherë të jeni të bindur se telefoni po dridhej në xhep, ta nxirrni dhe të kuptoni se nuk kishte ardhur asnjë njoftim?
Kjo quhet “phantom vibration syndrome”, ose sindroma e vibrimit fantazmë.
Nuk është një sëmundje e njohur zyrtarisht, por një fenomen perceptues i studiuar: truri mund të interpretojë stimuj shumë të vegjël fizikë si vibrim të telefonit, veçanërisht kur jemi mësuar të presim vazhdimisht njoftime.
Është pothuajse versioni digjital i ndjesisë “më duket sikur dikush më thirri”, kur në fakt askush nuk e ka bërë.
Dhe pastaj është pagjumësia e nxitur nga smartphone-i
Çështja nuk është vetëm sa kohë kalojmë online. Është edhe kur e bëjmë këtë.
Të rrish duke lëvizur në telefon në shtrat duket e padëmshme: “Do të shoh vetëm dy video dhe pastaj do të fle”. Problemi është se ato dy video mund të kthehen në 20 minuta, një orë apo edhe më shumë.
Shoqata Amerikane e Psikologjisë vëren se përdorimi i teknologjisë pranë orarit të gjumit, dhe veçanërisht i rrjeteve sociale, lidhet me çrregullime të gjumit te adoleshentët.
Një studim afatgjatë i publikuar në vitin 2025 gjeti gjithashtu një lidhje mes përdorimit problematik të rrjeteve sociale dhe shfaqjes së mëvonshme të simptomave depresive dhe të ankthit, ku problemet me gjumin duket se luajnë një rol të pjesshëm.
Megjithatë, vetë autorët theksojnë se marrëdhënia është komplekse dhe nuk duhet interpretuar automatikisht si lidhje shkak-pasojë.
Përfundimi praktik është i thjeshtë: nëse telefoni po na vjedh gjumin, problemi nuk është më vetëm koha e kaluar para ekranit.
Rrjetet sociale dhe trupi: ndikimi fizik
Revolucioni digjital nuk prek vetëm trurin.
Orët e kaluara para ekranit mund të nënkuptojnë më pak lëvizje, më shumë qëndrim ulur, lodhje të syve dhe probleme muskuloskeletore të lidhura me mbajtjen e së njëjtës pozitë për periudha të gjata.
I ashtuquajturi “tech neck” apo “smartphone neck” është tashmë një term i zakonshëm për dhimbjen dhe tensionin që lidhet me qëndrimin e kokës të përkulur drejt pajisjes.
Nuk është një diagnozë e re mjekësore, por përshkruan një problem shumë konkret: po kalojmë gjithnjë e më shumë kohë me qafën të përkulur mbi ekran.
OBSH, kur diskuton efektet e lidhura me përdorimin problematik të teknologjisë dhe videolojërave, evidenton gjithashtu sjelljen sedentare, problemet muskuloskeletore, çrregullimet e gjumit dhe problemet me shikimin.
Truri nuk është “i sëmurë”: problematike bëhet sjellja
Dhe ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm.
Nuk duhet ta kthejmë çdo zakon digjital në një diagnozë.
Të shohësh TikTok për një orë, të luash videolojë gjatë fundjavës, të kontrollosh Instagram-in apo të lexosh lajmet nuk do të thotë domosdoshmërisht se je i varur. Vetëm sasia e kohës nuk mjafton.
Ajo që bën realisht diferencën është kontrolli dhe ndikimi në jetën e përditshme.
Prandaj, pyetja që duhet t’i bëjmë vetes nuk është vetëm: “Sa orë kaloj në telefon?”
Pyetja është: “A mund të ndaloj kur dua? Dhe çfarë po sakrifikoj për të vazhduar?”
Nëse telefoni fillon të cenojë gjumin, punën, studimin, marrëdhëniet, sportin apo jetën reale, atëherë sinjali paralajmërues bëhet shumë më serioz.
Kufiri i ri: një “varësi nga rrjetet sociale”?
Kërkimet po shkojnë edhe më tej.
Në vitin 2025, një grup studiuesish propozoi kritere për një klasifikim të mundshëm të “Social Media Use Disorder”, ose çrregullimit të përdorimit të rrjeteve sociale, duke identifikuar humbjen e kontrollit dhe përkeqësimin e funksionimit të përditshëm si elemente qendrore.
Mes kritereve të mundshme, studiuesit diskutojnë gjithashtu preferencën për ndërveprimet online dhe FOMO-n.
Megjithatë, ende jemi në fushën e kërkimit shkencor dhe jo përballë një diagnoze të re zyrtare.
Dhe pikërisht këtu qëndron sfida e së ardhmes: të kuptojmë se kur një teknologji e projektuar për të tërhequr vëmendjen tonë pushon së qeni një mjet i dobishëm dhe fillon të shndërrohet në një sjellje të vështirë për t’u kontrolluar.
Sepse problemi i vërtetë mund të mos jetë vetë smartphone-i.
Mund të jetë fakti se kemi ndërtuar një botë digjitale të aftë të na thotë çdo pak sekonda: “Hej, më shiko. Ke humbur diçka.”/Përshtati nga Euronews, ekofin.al
