Thuajse nga hiçi, Esat Likaj është shndërruar në një emër të njohur në industrinë e pasurive të paluajtshme në Zvicër. Në zyrën e tij në Bahnhofstrasse, sipërmarrësi flet për mënyrën se si ndërtoi një grup kombëtar të pasurive të paluajtshme me vetëm 8 000 franga zvicerane kapital fillestar, çfarë planifikon më tej — dhe çfarë dëshiron të lërë pas.
Zyrih, Bahnhofstrasse, fund-paradite. Jashtë dritareve kalojnë tramvajet, bankierët nxitojnë drejt Paradeplatz-it dhe grupe turistësh ndalen para vitrinave. Brenda zyrës së LIKA Group, Esat Likaj vështirë se qëndron në vend — herë i përkulur mbi një plan të madh ndërtimi në Plateau-n zviceran, herë duke u zhvendosur te një ekran interaktiv, duke shënuar shifra dhe skicuar plane kati. Portofoli i grupit të tij nuk është vetëm i madh dhe i larmishëm, por edhe në lëvizje të vazhdueshme. “Këtu po ndërtojmë tashmë,” thotë ai, duke treguar një foto të një prone; “këtu po presim miratimin, këtu jemi në bisedime të avancuara.” Pastaj ulet — vetëm për t’u ngritur sërish pas pak, sepse i vjen ndër mend një shembull tjetër.
Esat Likaj nuk është një figurë e konsoliduar prej dekadash në industri. Disa vite më parë, sipërmarrësi me origjinë nga Kosova u shfaq në skenën zvicerane të pasurive të paluajtshme — dhe në një kohë të shkurtër bëri emër. Brenda rreth dhjetë vitesh, ai e ka shndërruar një kompani të thjeshtë skelash në një platformë të integruar të pasurive të paluajtshme, tashmë aktive në të gjithë vendin: LIKA Group zhvillon, ndërton dhe menaxhon komplekse banimi në Plateau, apartamente për qëndrime afatgjata, prona luksoze në Liqenin e Zyrihut, objekte komerciale pranë aeroportit të Zyrihut, resorte dhe projekte hoteliere në Davos si edhe në Engadin. Vitet e fundit, kompania ka realizuar më shumë se 80 projekte me mbi 200 ndërtesa, të shpërndara në më shumë se një duzinë kantonesh.
Likaj përfaqëson një prirje më të gjerë: një brez zhvilluesish privatë që nisin në segmente të ngushta — si banesat në Plateau — dhe më pas depërtojnë në segmente ku marrëveshjet arrijnë dhjetëra milionë, proceset e miratimit zgjasin me vite dhe toka është politikisht e ndjeshme. Mundësitë janë të qarta: rritja e popullsisë, kërkesa e qëndrueshme për banesa dhe kapitali që derdhet në pasuri të paluajtshme. Nuk është rastësi që tregu zviceran i pasurive të paluajtshme është rritur në mënyrë të qëndrueshme prej vitesh — me rritje vjetore të qëndrueshme në përqindje të ulëta njëshifrore, siç tregojnë, për shembull, analizat e UBS-it. Por rreziqet janë po aq reale: çmimet e larta të tokës dhe fazat e planifikimit dhe lejeve që mund të zvarriten me vite dhe t’i çojnë kompanitë e reja në kufijtë e mbijetesës.
Likaj, deri diku, e ka pranuar këtë logjikë — dhe përpiqet t’i kthejë disavantazhet në avantazhe përmes këmbënguljes dhe aftësisë. “Përpjekja për sukses është e rëndësishme për mua,” thotë ai. “Kam blerë parcela në vendet më të pamenduara të Zvicrës dhe i kam rinovuar pronat me shumë përkushtim.”
Megjithatë, pavarësisht gjithë suksesit, Likaj nuk ka ndërmend të ngadalësojë ritmin. Qëllimi i tij është ambicioz: një ditë dëshiron të thyejë pragun e një miliardi. Por mbi të gjitha, ai dëshiron edhe të kthejë diçka pas. “Jam jashtëzakonisht mirënjohës ndaj Zvicrës për gjithçka që më ka bërë të mundur.”
Rruga e Likajt nuk nis në Zyrih, por në Kosovë. Në vitet 1950, gjyshi i tij themeloi një biznes druri të papërpunuar; pas luftës në Kosovë, babai dhe xhaxhallarët e rindërtuan kompaninë. Pikërisht aty Esati i ri mëson bazat e tregtisë, marzheve dhe sipërmarrjes. Pas përfundimit të studimeve bachelor në menaxhim dhe teknologji informacioni në Prishtinë, ai ndjek një diplomë në gjuhën angleze në American University in Bulgaria, e më pas një master në Marketing & Menaxhim Ndërkombëtar në University of East London. Gjatë këtyre viteve, Likaj udhëton shpesh në Zvicër dhe njeh gruan që sot është bashkëshortja e tij. Pas përfundimit të studimeve, ai zhvendoset përfundimisht në Zvicër — dhe fillimisht dështon në kërkimin për punë: nuk gjen një pozicion të përshtatshëm.
Nga nevoja, ai themelon një kompani skelash në Zug, LIKA AL GmbH — një pikë hyrjeje klasike në industrinë e ndërtimit, shumë larg zhvillimit të projekteve dhe financimit. Pastaj, në vitin 2013, vjen një pikë kthese: Likaj pëson një aksident serioz në vendin e punës. Rikuperimi zgjat dhe perspektiva e tij ndryshon. Gjatë kësaj periudhe merr formë plani për të hyrë në zhvillimin e pasurive të paluajtshme.
“Blerja ime e parë e një prone ishte në vitin 2014 në Schöftland, në kantonin e Aargaut,” thotë ai në intervistë. “Atëherë kishim vetëm rreth 8 000 franga zvicerane kapital.” Nuk ishte një pronë prestigjioze, por një marrëveshje e vogël në periferi të Plateau-s, e kombinuar me një parcelë në Oberentfelden; prona blihet, rinovohet dhe rishitet. Për Likajn, kjo ishte më pak një moment emocional dhe më shumë një test nëse logjika e tij funksiononte: nis i vogël, krijo vlerë, shite dhe riinvesto.
Blerje të tjera pasojnë në vitet 2015 dhe 2016. Së bashku me një partner biznesi, ai blen toka, rinovon prona dhe mëson sa shumë mund të fitohet përmes cilësisë dhe shpejtësisë së ekzekutimit. Në këtë fazë, Likaj nis edhe të bashkojë shërbime: skela, shërbime ndërtimi, rinovime, e më vonë zhvillim të brendshëm. Qëllimi është të mbledhë nën një çati pjesë të zinxhirit të vlerës që përndryshe do të përfundonin si tarifa të paguara palëve të treta.
Suksesi i parë më i madh vjen në vitin 2017 me një ish-zonë industriale — një pronë me përdorim të përzier që kombinon fabrikë, zyra dhe banesa — të cilën ai e blen në ankand për 2.6 milionë franga zvicerane. Brenda tetë muajsh, kompleksi rinovohet dhe riposicionohet. Për Likajn, ky është momenti që vërteton qasjen e tij: ai sheh se shpejtësia nuk vjen domosdoshmërisht në dëm të cilësisë — nëse planifikimi, financimi dhe ekzekutimi menaxhohen ngushtë.
Në të njëjtën kohë, rritet edhe një shtyllë e dytë: zhvillimet rezidenciale në Plateau. Në Aargau, LIKA Group zhvillon ndërtesa shumëfamiljare (Birrhard) si edhe një kompleks apartamentesh me qëndrime afatgjata nën markën “La Maison Suisse” (Döttingen). Këto projekte kanë ndikim afatgjatë, sepse krijojnë banesa aty ku udhëtarët mes Zyrihut, Aaraut, Oltenit apo Badenit kërkojnë alternativa më të përballueshme.
Ndërkohë, fokusi zhvendoset. Nga Plateau, LIKA depërton në rajone ku parcelat e lira janë të pakta dhe pritshmëritë të larta: në Goldach, në Liqenin e Konstancës, po ndërtohen 24 apartamente në pronësi të drejtpërdrejtë buzë ujit; në Paradiso pranë Luganos, grupi po realizon apartamente moderne me hapësira komerciale nën emrin “Butterfly”; në Celerina pranë St. Moritz-it, në Engadin, po planifikohet një ndërtesë banimi me dymbëdhjetë shtëpi të dyta ekskluzive.

E bleva pronën time të parë në vitin 2014 në Schöftland, në kantonin e Aargaut. Në atë kohë, kishim vetëm rreth 8 000 franga zvicerane kapital vetjak.
Esat Likaj
Një nga projektet më kërkuese është në Davos: në truallin e ish-Klinikës Thurgauisch-Schaffhausische Höhenklinik po zhvillohet një projekt hotelerie me hotel, rezidenca dhe një zonë spa dhe wellness, i plotësuar me shtëpi të dyta. “Davos është një shembull tipik se sa gjatë mund të presësh sot për leje ndërtimi,” thotë Likaj. “Në total, po flasim për gjashtë vjet kohë miratimi.” Kapitali mbetet i bllokuar për një periudhë të gjatë dhe parashikueshmëria është e kufizuar. Likaj shton: “Për zhvilluesit e rinj, kjo mund të jetë ekzistenciale. Nëse pret katër apo pesë vjet për një leje dhe ndërkohë normat e interesit apo tregu ndryshojnë, mund të përfundosh shpejt në faliment.”
Si përgjigje, LIKA Group është ndërtuar gradualisht si një platformë që mbulon sa më shumë faza të ciklit të jetës së pasurive të paluajtshme: nga zhvillimi dhe ekzekutimi i ndërtimit deri te menaxhimi i pronave. Përveç kësaj, grupi është aktiv edhe në zgjidhje energjetike dhe koncepte për qëndrime afatgjata përmes kompanive si New Green Energy dhe La Maison Suisse.
“Nëse i delegon të gjitha jashtë, humb kohë dhe kontroll,” thotë Likaj. “Standardi im është që të jemi të organizuar brenda, në mënyrë që të lëvizim shpejt pa humbur cilësinë.” Fokusi strategjik është Zvicra gjermanofolëse, me Ticino-n si treg të dytë dhe prioritete të përzgjedhura në Zvicrën frankofolëse si treg të tretë.
Lajmi ka qarkulluar në industri: referencat në prezantimet e LIKA-s përfshijnë emra të mëdhenj të arkitekturës si Tilla Theus, Markus Hotz, Aebi & Vincent apo Kalfopoulos Architekten; kompani konsulence si Deloitte, PwC apo JLL; si edhe shtëpi ndërmjetësimi si CBRE apo Wüst und Wüst.
Likaj e thotë hapur se dëshiron të bëhet i pasur — por jo vetëm për veten. “Nëse ndërton diçka, nuk ka kuptim nëse përfiton vetëm ti. Duhet të krijosh një sistem ku edhe të tjerët mund të pasurohen.” I pyetur pse qëndroi në Zvicër, edhe pse profili i tij mund të funksiononte edhe në Londër apo Dubai, ai përgjigjet pa hezitim: “Sepse Zvicra ofron një kombinim që vështirë se e gjen diku tjetër: stabilitet, kërkesë, kapital. Prej vitesh të gjithë thonë se tregu i pasurive të paluajtshme do të shembet — dhe megjithatë kërkesa vazhdon të rritet.”
Paralele të ngjashme ai sheh edhe kur flet për zgjerime të mundshme. SHBA-të, Londra dhe mbi të gjitha Emiratet e Bashkuara Arabe janë në listën e tij. “Në disa aspekte, Emiratet më kujtojnë Zvicrën,” thotë ai. “Imigrim i fortë, plane zhvillimi afatgjata, një vizion i qartë për atë që duhet ndërtuar. Dhe shumëkush pretendon se tregu është pranë rënies.”
Sot, ai e vlerëson këtë hap ndryshe nga disa vite më parë. Atëherë, do të mjaftonte intuita — tani çdo zgjerim llogaritet në detaje, me skenarë të ndryshëm. Kush ka përjetuar një aksident serioz, e llogarit rrezikun ndryshe.
Kur Likaj flet për rrugën e tij, një fjali përsëritet vazhdimisht: “Nëse qëndron në fshat, mbetesh në fshat — nëse dëshiron të rritesh, duhet ta lësh atë.” Është edhe një koment për ata në industri që operojnë në tregje të ngushta dhe shmangin bastet më të mëdha.
Në të njëjtën kohë, Likaj i përmbahet një parimi: ruajtjes së kontrollit. Prandaj integrimi vertikal dhe vendimi për të konsoliduar strukturën mbajtëse të LIKA-s në Risch dhe për ta strukturuar gradualisht grupin, në vend që të operojë vetëm projekt pas projekti.
“Në fund të fundit, unë jam një sipërmarrës,” thotë Likaj. “Dua t’i formësoj gjërat, jo thjesht t’i menaxhoj.” Kjo fjali thuajse kalon si një anë-shënim, por e përmbledh mirë pozicionin e tij: ai e sheh veten më pak si një investitor klasik që shpërndan kapital dhe më shumë si një zhvillues që ndryshon vende reale.
Aksionet janë 100% në pronësi të familjes Likaj — dhe kjo pritet të mbetet kështu. Vetëm në nivel projekti ai mund ta imagjinojë bashkëpunimin më të madh me bashkë-investitorë në të ardhmen. Por edhe atëherë, struktura duhet të jetë e përshtatshme. Nëse do ta arrijë qëllimin e tij për të luajtur një ditë në ligën e madhe, sot është e pamundur të thuhet.
E vetmja gjë e sigurt është se ngjitja nuk po vjen më nga hiçi. Pas adresës në Bahnhofstrasse qëndrojnë tashmë dhjetëra projekte, rrjete partnerësh dhe një ekip që operon kantierë dhe prona në të gjithë Zvicrën. Për vetë Likajn — i cili dikur nisi në Schöftland me 8 000 franga zvicerane — kjo është vetëm një fazë e ndërmjetme: “Kam ndjesinë se jemi vetëm në fillim.”/Përshtati nga Forbes Swiss, ekofin.al
