Bashkëpunimi ndërkufitar është një fenomen i rrallë në Ballkan. Megjithatë, OJF-të në Greqi, Shqipëri dhe Maqedoninë e Veriut po “notojnë kundër rrymës”, duke punuar së bashku për të mbrojtur një liqen që shtrihet në të tria vendet.
“Tre shtete, dy liqene, një destinacion,” thotë ambientalistja greke Mirsini Malakou, e cila ka punuar për këtë vizion në Ballkan për më shumë se 30 vjet.
Malakou është drejtuese e Shoqatës për Mbrojtjen e Prespës (SPP), një organizatë joqeveritare greke që përpiqet të ruajë një nga sistemet më të vjetra ujore të ëmbla në Evropë – liqenet e Prespës.
Lugina e rrethuar nga male, ku shtrihen Prespa e Madhe dhe Prespa e Vogël, u formua rreth pesë milionë vjet më parë, shumë kohë para se të shfaqeshin njerëzit apo të përcaktoheshin kufijtë shtetërorë.
Sot, këto dy trupa ujore të mrekullueshme e kryesisht të paprekura ndahen mes Greqisë, Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut.
Ndikimi i tensioneve politike
Në një rajon ku politikat nacionaliste dominojnë, bashkëpunimi ndërkufitar është famëkeq për vështirësitë që sjell. Por kriza ekzistenciale që po përballen liqenet e Prespës — vijat e tërhequra të brigjeve dhe rreziku për mbi 2,000 specie peshqish, zogjsh, gjitarësh dhe bimësh — e bën të domosdoshme një bashkëpunim të tillë.
Frymëzuar nga pelikani dalmat
Një nga banorët më të famshëm të Prespës është pelikani dalmat me sqepin e tij rozë-portokalli, puplat e bardha dhe puplat kaçurrela në qafë. Rreth 1,500 çifte të kësaj specie të rrallë jetojnë në ekosistemin e pasur të Prespës — kolonia më e madhe e pelikanëve dalmatë në botë.
Vetë pelikanët dëshmojnë se kufijtë politikë nuk kanë kuptim për botën e egër: “Ata shumohen në Greqi, ushqehen në Maqedoninë e Veriut dhe flenë në Shqipëri,” shpjegon Malakou.
Nëse prishet një hallkë e këtij cikli — shumimi, ushqimi apo pushimi — e gjithë zinxhiri pëson dëme.
Në të njëjtën mënyrë, ndotja nga plehrat kimike apo mbetjet bujqësore ndikon në cilësinë e ujit në të tria vendet.
Para 30 vjetësh, ambientalistët si Malakou kuptuan se duhej të shikonin përtej kufijve dhe të punonin së bashku, nëse donin të shpëtonin ekosistemin e liqeneve.
Thyerja me të kaluarën
Pas rënies së komunizmit në Shqipëri dhe Jugosllavi, konfliktet historike u rizgjuan dhe armiqësitë përhapën tensione në Ballkan.
Greqia dhe Shqipëria, për shembull, nuk kanë shpallur ende paqen zyrtarisht pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa Greqia dhe Maqedonia e Veriut ishin të përfshira në një mosmarrëveshje të gjatë për emrin e shtetit.
Megjithatë, përkundër këtij sfondi politik, OJF-të e rajonit të Prespës nisën të lidhen dhe të bashkëpunojnë.
“Në Maqedoninë e Veriut dhe në Shqipëri, shtetet ishin ende në fazë formimi,” shpjegon Malakou. “Ne nisëm thjesht duke shkëmbyer ide dhe mendime.”
Më vonë, SPP, PPNEA në Shqipëri dhe Shoqata Ekologjike Maqedonase (MES) bashkuan forcat, duke krijuar rrjetin Prespa Net — një aleancë ndërkombëtare për mbrojtjen e liqeneve.
Këto organizata i trajtojnë liqenet si çështje mjedisore, jo nacionale — një qasje që mund të shërbejë si model për pjesën tjetër të Ballkanit.
Përfshirja e komuniteteve lokale
Problemet e Prespës janë të dukshme: niveli i ujit është ulur vazhdimisht për 20 vjet, duke lënë pas shkëmbinj dhe toka që më parë ishin të mbuluara nga valët.
Daniela Zaec, menaxhere e Shoqatës Ekologjike Maqedonase në Resen, ia atribuon këtë ndryshimeve klimatike dhe aktivitetit njerëzor, si bujqësia.
“Njerëzit përdorin ujin e liqenit për vaditje,” thotë ajo, “dhe kjo shkatërron habitatet e lagështa që më pas kthehen në toka bujqësore, duke kërkuar akoma më shumë ujë.”
Duke mësuar nga përvoja pozitive e SPP-së në Greqi, organizata e Zaec fokusohet në punën me komunitetet lokale, veçanërisht me të rinjtë.
“Ne marrim klasat e shkollave në parqet kombëtare dhe u tregojmë si punojmë,” shpjegon ajo.
Megjithëse të tria organizatat duan që këto programe edukative të jenë ndërkufitare, politika shpesh pengon bashkëpunimin.
Malakou thekson se brezat e rinj të ambientalistëve janë më pak të ndikuar nga nacionalizmi toksik. Për ta, bashkëpunimi ndërkufitar është thelbësor, si për zgjidhjen e problemeve mjedisore, ashtu edhe për integrimin në kontekstin evropian.
Krijimi i vendeve të punës në rajon
Adnan Bego, 26 vjeç, është inxhinier mjedisor që punon për PPNEA-n në Shqipëri.
“Vullnetarizova për një vit dhe më pas fillova punë këtu,” thotë ai. “Nuk është e lehtë të gjesh punë; shumë të rinj shqiptarë shkojnë në Gjermani ose Itali.”
PPNEA bashkëpunon ngushtë me shërbimin e parqeve kombëtare të Shqipërisë, duke ndjekur arinjtë kafe të Prespës dhe duke organizuar ecje me turistë ndërkombëtarë, për t’u treguar atyre bukurinë natyrore të rajonit dhe ekosistemin e tij të ndjeshëm.
Bego shpreson se kombinimi i ekologjisë dhe turizmit do të inkurajojë emigrantët të kthehen ose të mos largohen.
Zhvillimi i turizmit kërkon edhe infrastrukturë thelbësore — rrugë, sisteme kanalizimi, rrjete elektrike dhe internet — që do të ishte një shtysë e madhe për jugun e varfër të Shqipërisë.
Investimet dhe e ardhmja
Banorët e zonës rreth liqeneve në të tria vendet duan të forcojnë ekonomitë lokale përmes turizmit. Ata besojnë se eko-turizmi ndërkufitar mund të tërheqë investime, pa dëmtuar natyrën.
Nga ana tjetër, OJF-të e Prespa Net duan të sigurohen që zhvillimi turistik dhe ruajtja e natyrës të ecin krah për krah.
Vizionin e tyre e përshkruajnë kështu: turistët mund të udhëtojnë nëpër shtigje natyrore panoramike, të kalojnë kufijtë pa pengesa, të shijojnë peshkun e freskët dhe produktet lokale, dhe të fjetin në bujtina që drejtohen nga vendasit — një vizion i përbashkët për gjithë komunitetet e Prespës.
Por realiteti aktual është ndryshe: vetëm pak turistë vizitojnë liqenet çdo vit; ujërat janë turbulluar nga algat dhe bregu vazhdon të tërhiqet. Një shteg ecjeje rreth liqeneve mbetet ende i papërfunduar.
Një vizion për kufij të hapur
Në një kohë kur edhe shtetet anëtare të BE-së po mbyllin kufijtë, vizioni i hapjes në Prespë është kundër rrymës.
Forca e Prespa Net qëndron në rrjetin e saj joformal, thonë anëtarët: me këmbëngulje dhe kreativitet, ata kanë mësuar si të kapërcejnë pengesat burokratike të tre qeverive.
Mbi të gjitha, vite bashkëpunimi dhe përvoje tregojnë se ky model i bashkëpunimit ndërkufitar është i dobishëm për të gjithë banorët e rajonit — përfshirë edhe pelikanët dalmat që fluturojnë lirshëm mbi liqenet e Prespës./Përshtati nga Deutsche Welle, ekofin.al
