Ekonomitë e Ballkanit Perëndimor po përpiqen të gjejnë një ekuilibër të qëndrueshëm midis investimeve, fuqisë punëtore dhe produktivitetit, pas më shumë se tri dekadash tranzicioni ekonomik. Të dhënat e Bankës Botërore tregojnë se rritja e rajonit është nxitur kryesisht nga thellimi i kapitalit, ndërsa kontributi i produktivitetit mbetet ende i kufizuar. Brenda këtij konteksti, Shqipëria shfaqet si një ekonomi dinamike, me rritje të fortë të mbështetur nga investimet fizike, por që ende kërkon përmirësim në efikasitet dhe teknologji.
Kapitali si motor kryesor i rritjes
Sipas raportit, për Shqipërinë, rritja ekonomike në katër dekadat e fundit është mbështetur kryesisht te thellimi i kapitalit (capital deepening), pra rritja e investimeve në infrastrukturë, ndërtim dhe mjete prodhimi.
Në periudhën 2000–2009, Shqipëria shfaqi një kontribut të lartë të kapitalit total, që bashkë me përmirësimin e cilësisë së fuqisë punëtore (labor quality) çuan në rritje të ndjeshme të PBB-së reale (Real GDP) — rreth 6 %. Kjo periudhë përkon me fazën e transformimit ekonomik dhe liberalizimit të tregjeve.
Në dekadën pasuese (2010–2019), ritmi u moderua, me rritje më të kufizuar të kapitalit dhe produktivitetit total të faktorëve (TFP), ndërsa në periudhën e fundit (2020–2024), Shqipëria ruan rritje pozitive, por kryesisht falë kapitalit fizik, me kontribut të kufizuar nga TFP — që tregon për mungesë përparimi në produktivitet dhe inovacion.
Bosnja dhe Hercegovina paraqet një strukturë rritjeje më të balancuar. Në periudhën 2000–2009, kontribuojnë si kapitali ashtu edhe faktorët e punës, ndërsa pas 2010, ndonëse TFP mbetet modest, vendi arrin të ruajë një ekuilibër midis investimeve dhe cilësisë së punës.
Maqedonia e Veriut dallohet për stabilitet në të gjitha periudhat, me rritje mesatare të PBB-së prej rreth 2–3 %, ku si kapitali ashtu edhe TFP japin kontribute pozitive. Kjo tregon një strukturë të qëndrueshme të burimeve të rritjes, ndryshe nga Shqipëria që mbështetet më shumë te investimet fizike.
Serbia: rritje e ngadalshme, rikuperim pas krizës së viteve ‘90
Serbia përjetoi një periudhë të vështirë në vitet 1990–1999, me rënie të thellë të produktivitetit (TFP negativ) dhe rritje të dobët të PBB-së. Megjithatë, pas vitit 2000, kapitali fillon të kontribuojë fuqishëm, duke nxitur një rikuperim gradual. Pas 2010, Serbia ruan rritje të moderuar, e ngjashme me Shqipërinë, por me kontribut më të madh të produktivitetit dhe më pak nga sasia e fuqisë punëtore.
Në tërësi, të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor ndajnë një tipar të përbashkët: rritjen e mbështetur nga kapitali dhe kontribut të ulët të TFP-së, që tregon mungesë të inovacionit, teknologjisë dhe efikasitetit. Megjithatë, Shqipëria dhe Serbia kanë treguar përmirësim të lehtë të produktivitetit pas vitit 2020, çka sugjeron një fillim të rimëkëmbjes strukturore.
Kështu, Shqipëria mbetet ndër ekonomitë me rritjen më të fortë të nxitur nga investimet, por për të arritur një zhvillim të qëndrueshëm, duhet të rrisë kontributin e TFP-së, pra, të përmirësojë efikasitetin, teknologjinë dhe aftësitë e punës./ekofin.al
