Debati mbi projektligjin për sigurimin e detyrueshëm të banesave nga tërmetet dhe përmbytjet ka hyrë në një fazë intensive, ndërsa drafti i hartuar nga Ministria e Financave synon krijimin e një skeme kombëtare mbrojtjeje për pronarët e banesave. Nga këndvështrimi i ALTAX, suksesi i kësaj reforme nuk do të matet vetëm me ngritjen e një fondi apo me detyrimin ligjor për sigurim, por me mënyrën se si projektohet në raport me realitetin ekonomik dhe social të vendit.
Sipas analizës së ALTAX, rreziku kryesor është që një instrument i konceptuar për mbrojtje të shndërrohet në një barrë të re financiare për familjet me të ardhura të ulëta. Edhe nëse primi vjetor diskutohet në nivele mesatare 25–35 euro, siç është përmendur në diskutimet e fundit të shkurtit 2026, për shumë familje që jetojnë me të ardhura minimale apo informale, kjo shumë përfaqëson një peshë të konsiderueshme krahasuar me shpenzimet bazë për ushqim, energji dhe strehim. Në këtë kontekst, çdo tarifë fikse ose proporcionale me vlerën e pasurisë rrezikon të ketë efekt regresiv.
ALTAX argumenton se për të shmangur thellimin e pabarazive, reforma duhet të përfshijë mekanizma konkretë mbrojtës: subvencione të targetuara për shtresat në nevojë, prime më të ulëta për zonat me vulnerabilitet të lartë social dhe trajtim të veçantë për pronat informale që sot janë jashtë sistemit të sigurimeve. Një model i qëndrueshëm duhet të balancojë disiplinën e riskut me solidaritetin social, duke marrë në konsideratë kapacitetin real pagues të familjeve.
Kostoja e skemës nuk kufizohet vetëm te primi vjetor. Për qytetarët, përveç tarifës bazë, do të ketë edhe shpenzime administrative, vlerësim pasurie dhe formalizim police, që në total mund të rëndojnë buxhetin mujor. Për shtetin, sfida është edhe më e madhe: krijimi i infrastrukturës institucionale, sistemeve IT, mekanizmave të monitorimit dhe auditimit kërkon investime fillestare të konsiderueshme dhe shpenzime operative të vazhdueshme. Për më tepër, skema krijon detyrime kontingjente fiskale – nëse fondi nuk përballon një katastrofë të madhe, presioni do të zhvendoset sërish mbi buxhetin publik, në përputhje me kufizimet e Ligji Organik i Buxhetit.
Parimi i përcaktimit të primit mbi bazën e riskut është teknikisht i drejtë, por socialisht delikat. Zonat më të ekspozuara ndaj tërmeteve apo përmbytjeve – shpesh me ndërtesa më të dobëta dhe të ardhura më të ulëta – do të përballen me prime më të larta. Sipas ALTAX, drejtësia aktuariale nuk duhet të sakrifikojë drejtësinë sociale. Pa një komponent solidariteti, skema mund të prodhojë diferencime territoriale dhe sociale që e bëjnë të papranueshme për një pjesë të popullsisë.
Një tjetër pikë kritike është kapaciteti financiar i fondit për të përballuar një ngjarje të madhe natyrore. Një tërmet i vetëm mund të shterojë rezervat në pak ditë, duke e bërë të domosdoshëm risigurimin ndërkombëtar dhe plane të qarta likuiditeti. Vonesat në pagesat e dëmeve, vlerësimet e pasakta apo abuzimet do të minonin besimin publik në skemë.
Në përfundim, ALTAX thekson se qëndrueshmëria afatgjatë e sigurimit të detyrueshëm të banesave do të varet nga disa vendime kyçe: proporcionaliteti i primit, mbrojtja e shtresave në nevojë, transparenca e administrimit dhe një arkitekturë e fortë risigurimi ndërkombëtar. Fondi duhet të mbetet i dedikuar ekskluzivisht për dëmshpërblime dhe operacione, pa u përdorur si instrument për mbulimin e deficitit buxhetor. /ekofin.al
