Një mosmarrëveshje e gjatë për nxjerrjen e litiumit në veri të Portugalisë ka arritur në gjykatën më të lartë të Europës.
Grupet mjedisore dhe komunitare kanë ngritur padi në Gjykatën e Drejtësisë së Bashkimit Europian kundër vendimit të Komisionit Europian për t’i dhënë projektit të litiumit në Barroso status “strategjik”.
Shoqata e banorëve Associação Unidos em Defesa de Covas do Barroso (UDCB) dhe organizata për të drejtën mjedisore ClientEarth depozituan padinë të enjten, më 5 shkurt, duke argumentuar se Komisioni dështoi ta rishqyrtonte projektin pasi dolën prova të reja për rreziqe të mundshme mjedisore, sociale dhe të sigurisë.
Çështja lidhet me Aktin e Lëndëve të Para Kritike të BE-së të vitit 2024. Projektet që cilësohen “strategjike” përfitojnë procedura më të shpejta lejeje, akses më të lehtë në financim dhe më pak pengesa, për të siguruar furnizimin për produkte të gjelbra si automjetet elektrike dhe bateritë.
Balancimi i sigurisë së furnizimit me ndikimin lokal
E vendosur pranë qytetit Boticas, në rajonin malor Trás-os-Montes (“përtej maleve”), miniera e propozuar ndodhet mbi atë që konsiderohet depozita më e madhe e njohur e spodumenit në Europë – një burim kyç i litiumit që përdoret në bateri dhe komponentë të telefonave celularë.
Por miniera ndodhet gjithashtu brenda një peizazhi ekologjik të njohur nga Organizata e Kombeve të Bashkuara për Ushqimin dhe Bujqësinë (FAO) si “Sistem i Trashëgimisë Bujqësore me Rëndësi Globale”.
Grupet mjedisore prej kohësh kanë argumentuar se dhënia e statusit strategjik injoron rreziqet e dokumentuara për burimet ujore, biodiversitetin dhe jetesën lokale.
Megjithatë, në mars 2025, Komisioni Europian e përfshiu Barroson mes 47 projekteve “strategjike” në të gjithë BE-në.
Në qershor të vitit të kaluar, aktivistët i kërkuan Komisionit ta hiqte projektin nga lista. Komisioni e refuzoi këtë kërkesë në nëntor, duke argumentuar se verifikimi i përputhshmërisë me legjislacionin mjedisor të BE-së është përgjegjësi e autoriteteve portugeze.
Më pas, në dhjetor, zyrtarët e BE-së thanë se projekti do ta ruante statusin e tij, duke iu referuar vlerësimeve sipas të cilave masat e zbutjes dhe monitorimit do të kufizonin presionin mbi burimet ujore lokale, pavarësisht kundërshtimeve nga grupet mjedisore.
Në një deklaratë të përbashkët, UDCB dhe ClientEarth thanë se trajtimi i projektit si në interes publik, duke injoruar rreziqet e tij, “minon parimet themelore ligjore të BE-së” dhe mund t’i kthejë zonat rurale si kjo në “zona sakrifice” për tranzicionin energjetik.
Gara e Europës për materialet e baterive ka nisur
Mosmarrëveshja vjen në një kohë kur BE-ja synon të ulë varësinë nga furnitorët e huaj – veçanërisht nga Kina – për materiale thelbësore për objektivat e saj klimatike dhe industriale.
Qeveria e Portugalisë e ka mbështetur projektin, duke i dhënë 110 milionë euro financim zhvilluesit Savannah Resources.
Zhvilluesit thonë se miniera mund të prodhojë çdo vit mjaftueshëm litium për qindra mijëra – dhe potencialisht deri në një milion – paketa baterish për automjete elektrike, duke e bërë atë një nga burimet më të rëndësishme të propozuara të këtij metali në BE.
Por shqetësimet mjedisore mbeten.
Ndërsa litiumi është thelbësor për bateritë, nxjerrja dhe përpunimi i tij mund të kërkojnë shumë ujë dhe të rrezikojnë ndotjen. Minierat e litiumit mbeten të diskutueshme.
Savannah pretendon se ndryshimet në projektim dhe masat e monitorimit kanë reduktuar ndjeshëm rreziqet për ujërat sipërfaqësore dhe nëntokësore dhe sigurojnë përputhje me rregullat e BE-së për mbrojtjen e ujit.
Projekti i Barrosos është një provë vendimtare për gjykatën më të lartë të Europës. Vendimi i saj mund të ndikojë edhe projekte të tjera minerare që kanë marrë status strategjik sipas Aktit të Lëndëve të Para Kritike, si dhe nëse interesat minerare dhe tregtare do të mbizotërojnë ndaj kundërshtimit lokal./Përshtati nga Euronews, ekofin.al
