Tregu i fondeve të investimit në Shqipëri po hyn në një fazë të re zhvillimi, që kërkon rregulla më të qarta, standarde më të larta mbikëqyrjeje dhe garanci më të forta për mbrojtjen e kursimeve të qytetarëve. Në këtë kontekst, përafrimi i legjislacionit shqiptar me direktivat evropiane UCITS dhe AIFMD pritet të sjellë një riorganizim të rëndësishëm të kuadrit rregullator, duke ndarë fondet me ofertë publike nga fondet alternative të investimit.
Por sa i përgatitur është tregu shqiptar për këtë reformë? Çfarë do të ndryshojë konkretisht për investitorët, shoqëritë administruese dhe institucionet mbikëqyrëse? Dhe cilat janë rreziqet që mund të shoqërojnë kalimin drejt standardeve të reja evropiane?
Në një intervistë për Ekofin.al, Olsi Çoku, ekspert i legjislacionit për tregjet financiare dhe ish-Kryetar i Bordit të AMF, analizon nevojën për reformimin e tregut të fondeve të investimit, sfidat e përafrimit me legjislacionin e Bashkimit Evropian dhe ndikimin që ndryshimet mund të kenë në sigurinë e investimeve.
Çfarë pritet të ndodhë me tregun e fondeve të investimeve, ndërsa Shqipëria përafron legjislacionin me BE-në?
Tregu i fondeve të investimit në Shqipëri nuk është më një treg periferik apo eksperimental. Ai ka marrë peshë reale në sistemin financiar, si në vlerë aktivesh, ashtu edhe në numër investitorësh. Kjo do të thotë se rregullimi i tij nuk mund të shihet më vetëm si një çështje teknike për juristë apo rregullatorë, por si një element i rëndësishëm i stabilitetit financiar, mbrojtjes së kursimeve të qytetarëve dhe zhvillimit të tregut të kapitalit.
Deri më sot, kuadri ligjor shqiptar ka trajtuar brenda të njëjtit ligj si fondet me ofertë publike, që u drejtohen kryesisht investitorëve me pakicë, ashtu edhe fondet alternative të investimit. Kjo ishte një zgjidhje e kuptueshme në një fazë të hershme të zhvillimit të tregut, por nuk është më e mjaftueshme. Modeli evropian është më i qartë: UCITS (Sipërmarrje e Investimeve Kolektive në Tituj të Transferueshëm), përbën regjim produkti të harmonizuar për fondet me ofertë publike dhe me nivel të lartë mbrojtjeje për investitorin, ndërsa AIFMD është regjimi për administruesit e fondeve alternative, me një logjikë tjetër rreziku, investitori dhe mbikëqyrjeje.
Çfarë ndryshon konkretisht me ndarjen ndërmjet UCITS dhe AIFMD?
Ndryshimi kryesor është qartësia. Jo çdo fond investimi është i njëjtë dhe jo çdo investitor ka të njëjtin profil rreziku. Fondet UCITS janë konceptuar si produkte të përshtatshme për ofertë publike, me rregulla të forta për diversifikimin, likuiditetin, riblerjen e kuotave, depozitarin, transparencën dhe mbikëqyrjen. Në thelb, UCITS është një “etiketë besimi” në tregun evropian.
Nga ana tjetër, fondet alternative mund të kenë strategji më fleksibël: mund të investojnë në aktive më pak likuide, mund të përdorin levë financiare, mund të jenë të mbyllura, ose mund t’u drejtohen investitorëve profesionistë. Për këtë arsye, AIFMD nuk e rregullon fondin në të njëjtën mënyrë si UCITS; ajo fokusohet te administruesi, organizimi, administrimi i rrezikut, transparenca dhe raportimi.
Nëse këto dy botë mbahen në një ligj të vetëm dhe pa ndarje të qartë, krijohen paqartësi: çfarë është fond publik, çfarë është fond alternativ, cilat rregulla zbatohen dhe çfarë mbrojtjeje ka investitori. Reforma synon pikërisht ta mbyllë këtë paqartësi.
A është kjo reformë vetëm për shkak të integrimit evropian?
Integrimi evropian është një shtysë shumë e rëndësishme, por jo arsyeja e vetme. Sigurisht, Shqipëria ka detyrimin të përafrojë legjislacionin me acquis të Bashkimit Evropian, veçanërisht në kuadër të Kapitullit 9 për shërbimet financiare. Por, në këndvështrimin tim, arsyeja më e fortë është e brendshme. Tregu shqiptar ka nevojë për rregulla më të qarta, më moderne dhe më të parashikueshme.
Një treg financiar zhvillohet kur investitori ka besim. Besimi nuk krijohet vetëm nga kthimi financiar, por nga siguria se fondi administrohet mirë, se aktivet ruhen nga një depozitar me përgjegjësi të qarta, se likuiditeti menaxhohet në mënyrë të kujdesshme dhe se rregullatori ka mjetet e duhura për të ndërhyrë në kohë.
Cila është sfida më e madhe gjatë këtij transpozimi?
Sfida më e madhe nuk është përkthimi i direktivave. Sfida është transpozimi funksional. Pra, të merret logjika e direktivave evropiane dhe të ndërtohet një kuadër që funksionon realisht në tregun shqiptar.
Shqipëria ka një treg më të vogël, me më pak instrumente financiare, me likuiditet sekondar të kufizuar dhe me ekspozim të konsiderueshëm të fondeve ndaj titujve të qeverisë. Këto karakteristika nuk mund të injorohen. Për këtë arsye, reforma duhet të jetë evropiane në standard, por realiste në zbatim.
Një pikë delikate është trajtimi i fondeve ekzistuese që nuk i plotësojnë plotësisht kriteret për t’u konsideruar UCITS. Një riklasifikim i menjëhershëm dhe mekanik si fonde alternative mund të krijonte pasiguri te investitorët dhe presion të panevojshëm në treg. Prandaj nevojitet një regjim tranzitor i kontrolluar, që ruan mbrojtjen e investitorëve ekzistues dhe shmang çdo vakuum rregullator.
Çfarë përfiton investitori i zakonshëm nga ky kuadër i ri?
Investitori përfiton, para së gjithash, më shumë qartësi. Ai duhet të dijë çfarë produkti po blen, çfarë rreziku merr, sa likuid është investimi, kur mund të dalë nga fondi dhe kush mban përgjegjësi për ruajtjen e aktiveve.
Një element i rëndësishëm është administrimi i likuiditetit. Në tregje të vogla, likuiditeti nuk është koncept teorik; është çështje praktike. Nëse shumë investitorë kërkojnë njëkohësisht riblerjen e kuotave, fondi duhet të ketë mjete të qarta dhe të parashikuara për ta menaxhuar situatën pa dëmtuar investitorët që dalin dhe ata që mbeten. Kjo është arsyeja pse kuadri i ri i jep rëndësi mjeteve të administrimit të likuiditetit dhe një qasjeje më parandaluese.
Po aq i rëndësishëm është roli i depozitarit. Depozitari nuk është thjesht një ruajtës pasiv i aktiveve. Ai është një hallkë kontrolli dhe disipline në sistem, që ndihmon në parandalimin e abuzimeve dhe në garantimin se aktivet e fondit janë të ndara, të identifikueshme dhe të mbrojtura.
A mund të sjellë kjo reformë zhvillim real të tregut?
Po, por vetëm nëse ligji shoqërohet me zbatim të kujdesshëm dhe me zhvillim gradual të infrastrukturës së tregut. Një ligj i mirë nuk krijon automatikisht produkte të reja, por krijon kushtet që ato të lindin në mënyrë të sigurt.
Në afat të mesëm, një kuadër i ndarë UCITS/AIFMD mund të ndihmojë në diversifikimin e produkteve, rritjen e konkurrencës, rritjen e transparencës dhe përgatitjen e tregut shqiptar për integrim më të thellë me tregjet evropiane. Pas anëtarësimit në Bashkimin Evropian, logjika e pasaportës UCITS do të marrë rëndësi të veçantë, sepse fondet që plotësojnë standardet evropiane mund të kenë mundësi të ofrohen përtej tregut vendas.
Ky transpozim nuk duhet parë si një ushtrim burokratik për të “mbyllur” një detyrim ndaj Bashkimit Evropian. Është një moment i rëndësishëm për të ndërtuar një treg më të pjekur, më transparent dhe më të sigurt. Tregjet nuk zhvillohen vetëm me ambicie; ato zhvillohen me besim. Dhe besimi kërkon rregulla të qarta, institucione të forta, përgjegjësi të mirëpërcaktuara dhe mbrojtje reale për investitorin. Pikërisht këtë duhet të synojë reforma UCITS dhe AIFMD në Shqipëri.
