Këshilli Evropian po negocion një version të rishikuar të Direktivës për Akcizat e Duhanit, të propozuar nga Komisioni Evropian, i cili parashikon rritje të mëtejshme të nivelit minimal të taksimit për cigaret dhe përfshirjen e cigareve elektronike, qeseve me nikotinë dhe produkteve të duhanit me ngrohje në një trajtim fiskal të ngjashëm.
Një artikull investigativ i Financial Times, i publikuar javën e kaluar, tregon se çfarë pasojash mund të sjellë diferenca e madhe mes çmimit të produkteve të ligjshme dhe atyre të paligjshme. Sipas hetimit, grupet e krimit të organizuar tashmë po prodhojnë cigare të falsifikuara brenda vetë Bashkimit Evropian, në vend që t’i kontrabandojnë ato përtej kufijve.
Një nga zinxhirët e furnizimit të identifikuar çonte në një magazinë në qytetin belg Fleurus, ku nëntë burra jetonin mes makinerive të paketimit që prodhonin cigare të falsifikuara Marlboro. Produktet më pas shiteshin në tregun Anderlecht të Brukselit për vetëm 2.50 euro paketa. Numri i fabrikave të tilla të zbuluara në Evropë është rritur me pothuajse 80% që nga viti 2018, nga 47 në 83.
Giuseppe Lopez nga Europol i tha Financial Times se rritja e taksave mbi duhanin në tregje me çmime të larta, si Franca dhe Belgjika, e ka bërë prodhimin lokal të cigareve të falsifikuara shumë më fitimprurës.
Mekanizmi është i thjeshtë. Kur një paketë cigare kushton 13 euro, siç ndodh aktualisht në Francë pas një dekade rritjesh të ndjeshme të taksave, ndërsa një paketë e falsifikuar kushton 2.50 euro, një pjesë më e madhe e konsumatorëve të ndjeshëm ndaj çmimit do të orientohen drejt alternativës së tregut të zi.
Kjo diferencë çmimi garanton praktikisht se dikush që investon rreth 1.4 milionë euro për të ngritur një fabrikë të paligjshme cigaresh do të gjejë kërkesë të mjaftueshme për të justifikuar investimin. Sipas artikullit, vetëm një kontejner me paketa të falsifikuara, i shitur me këtë çmim, mund të mbulojë koston e investimit brenda dy javësh.
Pasojat tashmë janë të dukshme në Francë: pothuajse një në pesë cigare të konsumuara atje gjatë vitit të kaluar ishte e falsifikuar.
Përditësimi i Direktivës për Akcizat e Duhanit do të zgjeronte pikërisht këtë diferencë çmimi, dhe jo vetëm për cigaret. Propozimi synon të rrisë më tej nivelin minimal të taksimit të cigareve, ndërkohë që afron cigaret elektronike, qeset me nikotinë dhe produktet e duhanit me ngrohje drejt një trajtimi fiskal të ngjashëm, bazuar në logjikën se të gjitha produktet me nikotinë janë njësoj të dëmshme dhe për rrjedhojë duhet të taksohen në mënyrë të ngjashme.
Sipas Financial Times, kjo qasje do ta bënte më të vështirë kalimin e duhanpirësve drejt alternativave me më pak dëm. Një cigare elektronike, një qese me nikotinë apo një pajisje me ngrohje të duhanit mund të shërbejë si alternativë ndaj cigareve vetëm nëse mbetet dukshëm më e lirë se ato. Nëse taksat e afrojnë çmimin e këtyre produkteve me atë të cigareve, edhe ky stimul ekonomik zvogëlohet.
Njëkohësisht, kjo mund të shtyjë drejt tregut të zi edhe konsumatorët që tashmë kanë kaluar në këto alternativa.
Bashkimi Evropian nuk ka nevojë të hamendësojë se si mund të zhvillohet ky fenomen. Disa shtete anëtare kanë ndaluar tashmë cigaret elektronike me shije për arsye të shëndetit publik dhe, sipas artikullit, rezultati ka qenë i ngjashëm: kërkesa nuk është zhdukur, por është zhvendosur në tregun e paligjshëm.
Holanda ndaloi cigaret elektronike me shije, me përjashtim të shijes së duhanit, në vitin 2024. Që prej atëherë, përdorimi legal i cigareve elektronike nga të rriturit ka rënë me më shumë se një të tretën. Megjithatë, sipas të dhënave të cituara, pjesa më e madhe e kësaj rënieje lidhet me zhvendosjen e përdoruesve drejt kanaleve të paligjshme dhe jo me ndërprerjen e përdorimit. Në të njëjtën periudhë, përdorimi i cigareve elektronike nga të rinjtë është më shumë se dyfishuar.
Një studim i vitit 2026 nga Fraunhofer Institute vlerëson se tregu i paligjshëm i cigareve elektronike njëpërdorimëshe në BE arrin në rreth 6.6 miliardë euro dhe mund të rritet në 10.8 miliardë euro deri në vitin 2030. Sipas këtij vlerësimi, pothuajse gjysma e cigareve elektronike të shitura në Evropë tashmë vijnë nga jashtë tregut të ligjshëm dhe të rregulluar.
Përditësimi i Direktivës për Akcizat e Duhanit është propozuar gjithashtu si pjesë e Kuadrit Financiar Shumëvjeçar të BE-së, ku akcizat mbi produktet e duhanit do të shndërroheshin në një burim të ri të të ardhurave të vetë Bashkimit Evropian. Përmes këtij mekanizmi, një pjesë e të ardhurave nga taksat e duhanit të mbledhura nga shtetet anëtare do të kalonte drejtpërdrejt në buxhetin e BE-së.
Problemi është se tregu i paligjshëm, i cili mund të zgjerohet si pasojë e taksave të larta, nuk paguan fare taksa. Të dhënat e cituara në artikull tregojnë se kjo tashmë po i kushton shtrenjtë Bashkimit Evropian. Të ardhurat fiskale të humbura nga shitjet e paligjshme të cigareve në BE gjatë vitit të kaluar arritën në rreth 16.7 miliardë euro.
Edhe cigaret elektronike duket se po ndjekin të njëjtin trend, megjithëse aktualisht nisen nga një shumë më e vogël. Vetëm Gjermania vlerësohet se humbet rreth 119 milionë euro në vit në të ardhura tatimore për shkak të cigareve elektronike njëpërdorimëshe të paligjshme, në një vend ku taksimi i këtyre produkteve është tashmë ndër më të lartët në Bashkimin Evropian.
Nëse e njëjta dinamikë shtrihet përmes një Direktive të re të Akcizave të Duhanit, e cila afron taksimin e cigareve elektronike, qeseve me nikotinë dhe produkteve me ngrohje të duhanit me nivelin e cigareve në të 27 shtetet anëtare, nuk pritet një rezultat shumë i ndryshëm nga ai që tashmë është dokumentuar në tregun e cigareve: një diferencë më e madhe çmimi, një treg i paligjshëm më i madh dhe një bazë gjithnjë e më e vogël shitjesh të ligjshme mbi të cilat mund të mblidhen taksa.
Këtu qëndron edhe rreziku i trajtimit të rritjes së taksave si një mënyrë e drejtpërdrejtë dhe automatike për të rritur të ardhurat për sistemet shëndetësore apo për buxhetin e Bashkimit Evropian.
Të ardhurat nuk rriten domosdoshmërisht në mënyrë lineare me rritjen e taksave. Një pjesë e tregut mund të zhvendoset drejt burimeve të paligjshme, si fabrika e zbuluar në Fleurus. Në një skenar të tillë, konsumatorët përballen me produkte jashtë kontrollit rregullator, shteti humbet të ardhura fiskale dhe përfituesit kryesorë janë rrjetet kriminale.
