Kjo masë mund të zbusë shqetësimet e vendeve – si Franca – që janë skeptike për pranimin e më shumë anëtarëve.
Në këtë kontekst, zyrtarët e BE-së po shqyrtojnë masa mbrojtëse për vendet e reja që do t’i bashkohen unionit, me qëllim shmangien e bllokimit të vendimmarrjes nga një shtet i vetëm anëtar, sipas katër burimeve të BE-së. Ideja lindi pas përvojës së vështirë me Hungarinë, qeveria e mëparshme pro-ruse e së cilës, e drejtuar nga Viktor Orbán, vuri veton ndaj disa vendimeve të rëndësishme të BE-së, veçanërisht ndaj një kredie prej 90 miliardë eurosh për Ukrainën.
BE mund t’u mohojë vendeve të ardhshme anëtare të drejtën e vetos për disa vite, në përpjekje për ta bërë zgjerimin politikisht më të pranueshëm, ndërsa blloku po shtyn për pranimin e vendeve të reja para fundit të dekadës.
Sipas planeve që po shqyrtohen nga Komisioni Europian, vendet kandidate për anëtarësim – si Moldavia dhe vendet e Ballkanit Perëndimor – nuk do ta kenë automatikisht të drejtën e vetos sapo t’i bashkohen BE-së, për çështje të politikës së jashtme apo tema të tjera që kërkojnë unanimitet, si taksat.
Ideja është veçanërisht e rëndësishme për Malin e Zi, që konsiderohet vendi më i avancuar mes nëntë shteteve zyrtare kandidate për në BE. Ish-republika jugosllave me 624 mijë banorë synon të bëhet shteti i 28-të anëtar i BE-së deri në vitin 2028. Këtë muaj, një grup teknik i ngarkuar me hartimin e traktatit të anëtarësimit të Malit të Zi u mblodh për herë të parë, një sinjal se negociatat 14-vjeçare kanë hyrë në fazën përfundimtare.

Një ndalim i përkohshëm i së drejtës së vetos mund të përfshihet në traktatin e anëtarësimit të Malit të Zi, i cili më pas do të shërbente si model për vendet e tjera që presin anëtarësimin.
Kjo masë mbrojtëse konsiderohet juridikisht në kufijtë e ligjshmërisë dhe mund të zbatohet vetëm për një periudhë të përkohshme, për të shmangur krijimin e anëtarëve të kategorisë së dytë brenda BE-së.
Në një zhvillim të veçantë, kancelari gjerman Friedrich Merz u shkroi javën e kaluar liderëve të BE-së duke kërkuar “zgjidhje inovative” për të përshpejtuar anëtarësimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor në union. Në letrën ku zgjerimi i BE-së përshkruhej si “domosdoshmëri gjeopolitike”, Merz kërkoi gjithashtu “anëtarësim të asociuar për Ukrainën” si një “hap vendimtar në rrugën e Ukrainës drejt anëtarësimit të plotë”.
Anëtarësimi i asociuar për Ukrainën do të nënkuptonte pjesëmarrje në mbledhjet e BE-së dhe përfaqësim në institucionet e bllokut, por pa të drejtë vote. Propozimi i Gjermanisë, sipas Merz, “pasqyron situatën e veçantë të Ukrainës, një vend në luftë” dhe do të “lehtësonte bisedimet aktuale të paqes”.
Presidenti ukrainas, Volodymyr Zelenskyy, e refuzoi këtë ide. “Vendi i Ukrainës në Bashkimin Europian duhet të jetë i plotë – i barabartë dhe i plotë,” shkroi ai në rrjetet sociale pasi letra e Merz u bë publike.
Zgjerimi i BE-së kishte mbetur pothuajse i bllokuar deri kur pushtimi i plotë rus i Ukrainës në vitin 2022 i dha urgjencë të re negociatave me fqinjët lindorë. Komisioni Europian deklaroi vitin e kaluar se mund të pranojë anëtarë të rinj deri në vitin 2030, duke identifikuar Malin e Zi dhe Shqipërinë si vendet më të avancuara, ndërsa vlerësoi progresin e shpejtë të Moldavisë dhe sugjeroi se anëtarësimi në BE mund të shërbejë si garanci sigurie për Ukrainën.
Shtyrja e së drejtës së vetos është një nga disa masat mbrojtëse që po diskutohen për ta bërë zgjerimin më të pranueshëm.
Shtetet ekzistuese anëtare të BE-së duhet të bien dakord unanimisht për pranimin e vendeve të reja. Zyrtarët janë veçanërisht të shqetësuar për ratifikimin në Francë, ku zgjedhjet presidenciale do të mbahen në vitin 2027 dhe skepticizmi ndaj zgjerimit të BE-së po rritet. Një sondazh i fundit i Eurobarometrit tregoi se vetëm 43% e francezëve mbështesin zgjerimin e BE-së, ndërsa 48% janë kundër.
Burime të BE-së argumentojnë se nevojitet mendim kreativ për të realizuar zgjerimin, veçanërisht në Ballkanin Perëndimor, një rajon me 17.4 milionë banorë, ku Rusia dhe Kina po përpiqen të rrisin ndikimin e tyre.
Një diplomat i BE-së tha se shtyrja e të drejtës së vetos është një nga “zgjidhjet konstruktive” që po shqyrtohen si pjesë e një procesi “mendimi kreativ” për zgjerimin e unionit.
Një diplomat tjetër deklaroi: “Ekziston një debat se si të garantohet që një zgjerim më i madh të jetë i dobishëm si për vendet kandidate, ashtu edhe për vetë BE-në. Idetë që lidhen me reformat e brendshme dhe tiparet e ndryshme të traktateve të anëtarësimit janë pjesë e këtij debati.”
Gjermania ka udhëhequr përpjekjet për reforma të brendshme në BE, si heqja e të drejtës së vetos në politikën e jashtme, nga frika se një union i pareformuar me më shumë se 35 vende anëtare do të ishte recetë për bllokim institucional. Ministri i Jashtëm gjerman, Johann Wadephul, deklaroi më herët këtë muaj se “një union me 33, 34 apo 35 shtete anëtare nuk mund të vazhdojë të funksionojë sipas të njëjtës qasje që ishte projektuar për një grup shumë më të vogël”.
Por ekzekutivi i BE-së ka frikë se pritja për një konsensus mbi reformat e unionit, të cilat mund të kërkojnë ndryshim të traktateve, mund ta shtyjë zgjerimin në plan të dytë.
Mes vendeve kandidate, Ukraina konsiderohet një rast i veçantë për shkak të madhësisë së saj, luftës me Rusinë dhe kostove shumë të larta të rindërtimit. Kostoja totale e rindërtimit të Ukrainës vlerësohej në 588 miliardë dollarë deri më 21 dhjetor 2025, ose trefishi i madhësisë së ekonomisë së saj.
Zyrtarët e BE-së mendojnë se Ukraina është në rrugën e duhur për të përfunduar teknikisht procesin e anëtarësimit brenda katër viteve, por e shohin datën e hyrjes si një çështje politike të lidhur me një marrëveshje paqeje.
Ëngjellushe Morina, studiuese e lartë për politikat në think-tank-un European Council on Foreign Relations, tha se një bllokim i përkohshëm i të drejtës së vetos “nuk është aq drastik” dhe do të përdorej nga politikanët për ta bërë zgjerimin më të pranueshëm për publikun.
“Nuk do të habitesha nëse do të shohim diçka të tillë në traktatin e Malit të Zi. Dhe kjo do të shërbente si model për shtetet e tjera anëtare dhe për anëtarët e rinj. Kjo do të jetë një nga gjërat që politikanët dhe hartuesit e politikave do të dalin dhe do të thonë: ‘shikoni, po bëjmë këtë dhe atë si masa mbrojtëse dhe po marrim këto masa paraprake’. Kjo është logjika”, tha ajo.
Sipas saj, kjo ide është gjithashtu një mënyrë për të mbrojtur unionin nga rreziku që një shtet i ri anëtar të marrë një drejtim krejtësisht të ndryshëm pas anëtarësimit, për shembull nëse në Mal të Zi zgjidhet një qeveri pro-ruse. Komisioni Europian dhe shtetet anëtare duan “ta bëjnë unionin të papërshkueshëm nga situata të tilla hipotetike”, tha Morina.
Një burim nga qeveria e Malit të Zi deklaroi se objektivi i vendit mbetet anëtarësimi i plotë në BE, “me të gjitha të drejtat dhe përgjegjësitë që vijnë me statusin e një shteti anëtar të barabartë”, duke shtuar se Mali i Zi “nuk kundërshton mekanizmat mbrojtës dhe beson se ata mund të luajnë një rol konstruktiv për të garantuar qëndrueshmërinë e reformave edhe pas anëtarësimit”./Përshtati nga The Guardian, ekofin.al
