Nga Peter Marko Tase*
Synimi i Shqipërisë për t’u shndërruar në një qendër të turizmit luksoz po përplaset me ligjin mjedisor.
Ndërsa Bashkimi Evropian përballet me ndryshime gjeopolitike, Shqipëria, një vend i vogël i Evropës Juglindore që aspiron anëtarësimin në BE, vazhdon të përballet me një ndërthurje të degradimit mjedisor dhe skandaleve të përsëritura të korrupsionit, të cilat kërkojnë vëmendje të vazhdueshme nga Brukseli.
Vitet e fundit, Shqipëria nuk është dalluar duke përqafuar ekoturizmin e qëndrueshëm, por duke u ribranduar në mënyrë agresive si destinacion i turizmit masiv luksoz. Askund kjo kthesë nuk është më e dukshme, apo më e debatueshme, sesa në ndërtimin e një aeroporti të ri ndërkombëtar pranë qytetit bregdetar jugor të Vlorës, ngjitur me një nga ligatinat ekologjikisht më të rëndësishme të Mesdheut. Ajo që zyrtarët shqiptarë e kanë promovuar si një portë drejt prosperitetit, është shndërruar në një rast studimi shqetësues të shpërfilljes mjedisore dhe qeverisjes jotransparente. Sipas ekspertëve të Komisionit Evropian, projekti shkel si konventat ndërkombëtare, ashtu edhe ligjin shqiptar.
Konsorciumi i përzgjedhur për ndërtimin e aeroportit përfshin Behgjet Pacollin, një biznesmen kosovar i diskutueshëm dhe ish-politikan, prej kohësh i lidhur me një kulturë pandëshkueshmërie dhe me lidhje të dokumentuara biznesi me Moskën. Gjatë viteve 1990, kompania ndërtuese e Pacollit u kontraktua nga autoritetet ruse për të rinovuar ndërtesa historike brenda kompleksit të Kremlinit. Raportohet gjithashtu se konsorciumi përfshin një bashkëpunëtor të afërt personal të Kryeministrit shqiptar Edi Rama, një individ që pretendohet se ka lidhje me figura të krimit të organizuar.
Pavarësisht shqetësimeve të përhapura mbi financimin e projektit, i cili mbështetet në fonde nga burime të pazbuluara, Rama e ka festuar aeroportin si një zhvillim flagshipe. Mjedisorët dhe banorët lokalë, megjithatë, paralajmërojnë se dëmi do të jetë i pakthyeshëm. Aeroporti ndodhet vetëm disa kilometra nga laguna Vjosë-Nartë, një nga sistemet më të mëdha të ligatinave në Mesdhe dhe pjesë e deltës së formuar nga Vjosa, një nga lumenjtë e fundit të egër të Evropës.
Vetëm disa muaj pasi u shpallën fituesit e tenderit, autoritetet shqiptare hoqën statusin e mbrojtjes për pjesë të rezervatit natyror ku ndërtimi kishte nisur tashmë. Komisioni Evropian e ka cilësuar këtë vendim si të paligjshëm. Ndërkohë, gjatë tri viteve të fundit, Presidenti Bajram Begaj nuk ka thirrur asnjë mbledhje të Këshillit të Sigurisë Kombëtare të Shqipërisë, pavarësisht implikimeve kombëtare dhe rajonale të projektit.
Siç ka paralajmëruar profesori i biologjisë Niko Dumani, aeroporti dhe zhvillimet turistike përreth janë në “shkelje flagrante të ligjit”. Ligatinat përreth janë habitat për rreth 200 specie shpendësh, përfshirë flamingot dhe pelikanin kaçurrel të rrezikuar, dhe shtrihen përgjatë një korridori jetik migrimi nga Evropa Qendrore drejt Afrikës së Veriut. Laguna mbrohet nga disa konventa ndërkombëtare dhe është nominuar për përfshirje në Rrjetin Emerald të Këshillit të Evropës për zonat e ruajtjes. Sipas Komisionit Evropian, “miratimi nga Tirana i Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës ka shkelur si ligjet kombëtare, ashtu edhe konventat ndërkombëtare”.
Brenda godinës së zymtë të Këshillit të Ministrave në Tiranë, e mbrojtur nga fasada graniti dhe një pyll vertikal dekorativ, Rama ka projektuar vetëbesim dhe vendosmëri. Kritikat, megjithatë, argumentojnë se qeveria e tij ka treguar një indiferencë të vazhdueshme ndaj kujdestarisë mjedisore. Gjatë dymbëdhjetë viteve të fundit, administrata të njëpasnjëshme kanë dështuar të kuptojnë vlerën ekologjike të lagunave dhe ligatinave në Qarkun e Fierit, duke favorizuar zhvillimin afatshkurtër në dëm të qëndrueshmërisë afatgjatë.
Askund ky dështim nuk është më i dukshëm se sa në mozaikun marramendës të vendimeve politike që prekin strategjinë energjetike të Fierit, zgjerimin e turizmit dhe mbrojtjen mjedisore. Rruga e Shqipërisë drejt integrimit në BE nuk kalon përmes retorikës, por përmes performancës së matshme dhe veprimeve të besueshme në mbrojtje të biodiversitetit, zonave të mbrojtura dhe nismave të ekonomisë qarkore.
Parku Kombëtar Divjakë-Karavasta, në jugperëndim të Shqipërisë, ofron një shembull parallel dhe po aq tronditës. Laguna e Karavastasë është ndër ekosistemet më të pasura në specie në vend dhe strehon vendet e shumimit të kolonisë së vetme të pelikanit kaçurrel në Shqipëri. Që parku ka mbetur kryesisht i paprekur i detyrohet jo pak përpjekjeve të Ardian Koçit.
Gjatë mandatit të tij si drejtor i parkut kombëtar, përkushtimi i palëkundur i Koçit ndaj ruajtjes e ndihmoi Divjakë-Karavastën të bëhej një nga zonat e mbrojtura më mirë të menaxhuara në Shqipëri. Zbatimi i rreptë i ndalimeve të gjuetisë dhe kundërshtimi i projekteve të mëdha turistike, megjithatë, e bënë atë objekt armiqësie nga gjuetarë, gjuetarë pa leje dhe zhvillues të lidhur politikisht. Në vitin 2023, nën presion të shtuar, Koçi u detyrua të japë dorëheqjen.
Më 16 tetor, puna e Koçit mori njohje ndërkombëtare kur ai u nderua me Çmimin EuroNatur për Ekselencë Mjedisore. Ky çmim nderon individë që tregojnë përkushtim të jashtëzakonshëm ndaj ruajtjes së natyrës dhe zhvillimit të qëndrueshëm. Fitues të mëparshëm përfshijnë shkrimtarin Jonathan Franzen, gratë e Kruaicës dhe bashkinë e Malsit në Tirolin e Jugut.
Gjatë dorëzimit të çmimit, Drejtori Ekzekutiv i EuroNatur, Gabriel Schwaderer, vlerësoi integritetin e Koçit, duke theksuar se ai “e ka marrë seriozisht rolin e tij si kujdestar i natyrës” dhe se “ka mbrojtur me vetëmohim ruajtjen e saj, edhe me kosto të mëdha personale”. Një veteriner i licencuar, Koçi la mundësi punësimi të mirëpaguara në Itali në vitin 2013 për të drejtuar Divjakë-Karavastën nën qeverinë e sapoformuar të Ramës.
Në fjalën e tij të pranimit, Koçi e paraqiti nderimin si kolektiv dhe jo personal. “Kisha më shumë frikë të humbisja pasionin për punën sesa vetë punën,” tha ai. “Ky çmim u përket të gjithë konservatorëve shqiptarë që, ndonjëherë me sakrifica të mëdha personale, ngrihen për të mbrojtur pyjet, ligatinat dhe jetën e egër.”
Trajektorja mjedisore e Shqipërisë ndodhet tani në një udhëkryq. Nëse Kryeministri Rama është serioz për anëtarësimin në BE, ai duhet të hartojë një rrugë të besueshme drejt mbrojtjes së ligatinave perëndimore të vendit dhe të frenojë zgjerimin e zinxhirëve të mëdhenj hotelierë brenda parqeve të mbrojtura ndërkombëtarisht. Pa kontroll, burokracia e ngulitur dhe politikat lejuese të zhvillimit rrezikojnë ta shndërrojnë vijën bregdetare në një rrjet resortesh betoni, duke gërryer si zonat detare të mbrojtura, ashtu edhe qëndrueshmërinë ekologjike dhe ekonomike afatgjatë të vendit./Përshtati nga International Policy Digest, ekofin.al
*Peter Marko Tase është autor dhe redaktor i dymbëdhjetë librave mbi historinë dhe politikën e jashtme të Paraguait. Ai shkruan gjerësisht për Amerikën Latine; politikën e jashtme, kulturën dhe historinë e Republikës së Azerbajxhanit (përfshirë ekonominë e Republikës Autonome të Nakhçivanit, Azerbajxhan) dhe ka botuar shumë ese mbi Shqipërinë dhe rajonin e Evropës Juglindore.
