Në përfundim të vizitës së misionit të FMN-së në Tiranë, vëmendja kryesore e institucionit ndërkombëtar u përqendrua te paketa e propozuar e “Paqes Fiskale”, një nismë që – sipas Fondit – rrezikon të minojë pajtueshmërinë tatimore, të dobësojë besueshmërinë e auditimeve dhe të përmbysë progresin e arritur deri tani në modernizimin e administratës tatimore. FMN paralajmëron se elemente si marrëveshjet vullnetare për përcaktimin paraprak të fitimeve të tatueshme, pezullimi i auditimeve, fshirja e detyrimeve tatimore e doganore, si dhe rivlerësimi i pasqyrave financiare me norma të ulëta të unifikuara, krijojnë një precedent të rrezikshëm që cenon strukturat e kontrollit fiskal dhe deformon konkurrencën në treg. Për një ekonomi si ajo shqiptare, që prej vitesh është përpjekur të forcojë administratën, disiplinën fiskale dhe kulturën e zbatimit të taksave, FMN argumenton se një ndërhyrje e këtij tipi mund të çojë pas në rezultate që kanë kërkuar shumë kohë dhe kosto për t’u konsoliduar.
Në këtë këndvështrim, misioni i FMN-së e vendos debatin mbi Paqen Fiskale brenda një konteksti më të gjerë sfidash fiskale, strukturore dhe ekonomike me të cilat përballet vendi. Institucioni thekson se Shqipëria ka hyrë në një fazë kyçe, në një moment kur kërkesa për reforma të qëndrueshme fiskale dhe strukturore është më e madhe se kurrë, sidomos në dritën e presioneve të ardhshme mbi pensionet, shëndetësinë, investimet publike dhe shpenzimet e mbrojtjes. Nëse reformat tatimore shmangin qëndrueshmërinë dhe favorizojnë masa të përkohshme që ulin barrën për kontribuues të veçantë, atëherë konsolidimi fiskal bëhet më i vështirë dhe rrezikon të japë sinjale të gabuara për tregjet.
Nën këtë sfond, FMN paraqit edhe një tablo të detajuar të situatës makroekonomike të Shqipërisë. Vendin e vlerëson pozitivisht për ritmin e fortë të rritjes ekonomike, inflacionin e ulët, rezervat valutore të shëndosha dhe borxhin publik në rënie, duke theksuar se performanca e deritanishme është ndër më të mirat në rajon dhe në Evropë. Rritja ekonomike, e udhëhequr kryesisht nga turizmi, pritet të vijojë të mbetet solide në vitet 2025–2026, me ekonomi që projektohet të rritet respektivisht me 3.5% dhe 3.6%. Kjo mbështetet në konsumin privat, investimet dhe rimëkëmbjen e ngadaltë të ekonomive europiane.
Megjithatë, rritja e fortë e pagave, mungesa e fuqisë punëtore dhe presioni mbi tregun e punës mbeten elementë që mund të shtojnë tensione inflacioniste në të ardhmen. FMN parashikon se inflacioni do të ngjitet gradualisht nga 2.2% vitin e ardhshëm drejt objektivit 3% në gjysmën e dytë të 2026-s, ndërsa deficiti i llogarisë korrente do të luhatet mes 2.8% dhe 3.5% të PBB-së, i ndikuar nga rritja e importeve dhe shpenzimeve kapitale.
Përballë këtyre zhvillimeve, instituti ndërkombëtar rekomandon që politika tatimore të mbështetet në masa të qëndrueshme, të orientuara drejt zgjerimit të bazës së të ardhurave dhe eliminimit të përjashtimeve regresive. Heqja graduale e pragjeve të larta të TVSH-së, modernizimi i taksimit të pronës dhe forcimi i administrimit tatimor përmes auditimeve të bazuara në risk dhe dixhitalizimit shihen si mjetet më efektive për të rritur të ardhurat me rreth 2% të PBB-së deri në vitin 2030. FMN e cilëson të domosdoshme edhe institucionalizimin e rishikimeve periodike të shpenzimeve, shmangien e bonuseve të gjera për pensionet – të cilat e dobësojnë lidhjen midis kontributit dhe përfitimit – dhe rritjen e monitorimit mbi PPP-të, nën-huadhënien dhe entitetet buxhetore jashtë bilancit.
Në fushën monetare, FMN vlerëson se qëndrimi aktual i Bankës së Shqipërisë, me normën bazë 2.5%, është i përshtatshëm dhe pranë nivelit neutral, por nënvizon se BSH duhet të mbetet e gatshme për të reaguar shpejt ndaj ndryshimeve në treg, sidomos nëse rritja e pagave krijon presione të dytë inflacioniste. FMN sugjeron fleksibilitet më të madh të kursit të këmbimit, duke e lejuar atë të veprojë si amortizator goditjesh, dhe rezervimin e ndërhyrjeve valutore vetëm për raste ekstreme të goditjeve jo-themelore. Në të njëjtën kohë, akumulimi shtesë i rezervave sipas FMN-së duhet të peshohet kundrejt kostove oportune dhe rreziqeve potenciale.
Analiza e sektorit financiar tregon se sistemi bankar mbetet i kapitalizuar mirë, likuid dhe fitimprurës. Por rritja e ekspozimit të bankave ndaj borxhit sovran, kreditimi në valutë dhe zgjerimi i shpejtë i huadhënies për pasuri të paluajtshme kërkojnë vigjilencë të shtuar. FMN kërkon që rregullimi bankar dhe prudencial të mbetet i bazuar në risk, duke shmangur çdo lloj lehtësimi që mund të deformojë standardet e mbikëqyrjes. Në këtë kuadër, ajo sheh si mjaft të rëndësishëm aktivizimin e masave makroprudenciale, rritjen e shtesës kundërciklike të kapitalit dhe finalizimin e kuadrit të rrezikut sistemik.
Përtej politikave monetare dhe fiskale, sfida kryesore e vendit lidhet me produktivitetin. FMN nënvizon se Shqipëria vazhdon të ketë produktivitet të ulët krahasuar me BE-në dhe se dekada e fundit ka shënuar pak përmirësim. Nëse emigracioni, rritja e pagave, ndryshimet demografike dhe mungesa e profesionistëve të kualifikuar vijojnë me këtë ritëm, presionet mbi tregun e punës do të rriten dhe konkurrueshmëria e sektorëve prodhues do të ulet. FMN kërkon reforma të thella në arsim, zgjerim të programeve profesionale, rritje të dixhitalizimit, modernizim të mësimdhënies dhe investime në teknologji dhe kërkim–zhvillim. Përmirësimi i klimës së biznesit, reduktimi i burokracisë dhe forcimi i institucioneve mbikëqyrëse janë po aq thelbësore për të tërhequr investime cilësore, sidomos në një periudhë ku vendi përgatitet për integrimin europian.
Në thelb, FMN vë në dukje se Shqipëria ka hyrë në një moment vendimtar. Performanca makroekonomike e viteve të fundit ka krijuar një bazë solide, por rritja e qëndrueshme në afatgjatë kërkon reforma më të thella, disiplinë fiskale, politika të kujdesshme monetare dhe një qasje strukturore që rrit produktivitetin dhe formalizimin. Çdo hap prapa – siç mund të jetë rreziku i Paqes Fiskale në formën aktuale – mund të zbehë këtë momentum dhe të krijojë dobësi të reja në një ekonomi e cila tashmë përballet me sfida të natyrës demografike, strukturore dhe globale. /ekofin.al
