Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, së fundmi ka shpallur një plan ambicioz: ai dëshiron që Shqipëria të bëhet shoqëria e parë në botë pa para në dorë, përpara se të mbarojë kjo dekadë. Rama fitoi mandatin e katërt në maj, duke u zotuar para qytetarëve shqiptarë se do ta udhëheqë vendin drejt Bashkimit Evropian deri në vitin 2030.
Në mes të korrikut, ai njoftoi një tjetër plan madhor për të njëjtën periudhë kohore. “Ne kemi një ambicie: që deri në fund të kësaj dekade, Shqipëria të bëhet një shoqëri pa para në dorë, që do të thotë se të gjitha ndërveprimet dhe transaksionet financiare të jenë plotësisht digjitale,” u tha ai përfaqësuesve të start-upeve dhe sektorit të teknologjisë e inovacionit në një takim të titulluar “Shqipëria 2030 — një vizion drejt integrimit evropian.”
“Çfarë nevojitet është më shumë përmirësim i aftësive,” vijoi ai, duke theksuar se mjetet e nevojshme për një Shqipëri pa para ekzistojnë tashmë. “Besoj se nëse arrijmë të përshkruajmë siç duhet rrugën përpara, ky qëllim është plotësisht i arritshëm dhe do ta çlirojë vendin nga barra e rëndë e praktikave të vjetruara dhe efiçiencave që rëndojnë jetën e përditshme,” tha Rama.
Tingëllon e thjeshtë dhe e drejtëpërdrejtë. Por a është vërtet kështu?
“Unë preferoj paranë në dorë”
Në jetën e përditshme, Mimoza A., 62 vjeç nga Tirana, thotë se e vetmja herë që përdor kartë bankare është kur tërheq rrogën nga bankomati pranë banesës së saj.
“Nuk është zakon për njerëzit e brezit tim të përdorin kartën për të paguar ushqimet ose te parukierja. Unë preferoj paranë në dorë dhe gjithmonë do ta preferoj,” i tha ajo DW.
Mimoza nuk është e vetme në këtë qëndrim; shumica e njerëzve në vend mendojnë njësoj.
Është një ëndërr e paarritshme shoqëria pa para në Shqipëri?
Kur Shqipëria u shkëput nga diktatura komuniste 35 vjet më parë, nuk kishte një sistem modern bankar e financiar. Edhe pas tranzicionit drejt demokracisë, gjërat ecnin ngadalë: bankomatet u vendosën vetëm në vitin 2004.
Arben Malaj, ish-ministër i financave dhe ekonomisë (1997–2005) dhe sot ekspert financiar e pedagog, mendon se populizmi është shtysa e ambicies së Ramës për një ekonomi pa para.
Sipas tij, një sërë elementësh kyç e bëjnë shumë të vështirë arritjen e këtij objektivi në pesë vitet e ardhshme:
Norma e lartë e informalitetit, sidomos në bujqësi, që zë një pjesë të madhe të PBB-së.
Një përqindje e madhe e popullsisë jeton në zona rurale.
Shumica e të ardhurave të emigrantëve — miliarda euro në vit — dërgohen jashtë kanaleve zyrtare të pagesave.
Edhe partnerët kryesorë tregtarë të Shqipërisë (Turqia, Greqia, Italia) kanë nivele të larta informaliteti.
Ai paralajmëron gjithashtu se çdo reduktim i parasë do të kërkonte investime të mëdha në sigurinë kibernetike.
Ambicie “e rrezikshme”
Ekspertë të sigurisë kibernetike si Besmir Semanaj e konsiderojnë planin e Ramës jo vetëm jorealist, por edhe “të rrezikshëm.”
Semanaj përmend sulmet masive kibernetike ndaj institucioneve shtetërore në vitin 2024, duke përfshirë sistemin e-Albania, faqen e parlamentit dhe të INSTAT-it. Ai thotë se këto dhe sulme të tjera në vitin 2022 tregojnë qartë se Shqipëria është shumë e ekspozuar dhe nuk ka arkitekturën e nevojshme për të mbrojtur këtë infrastrukturë kritike.
“Edhe vendet më të avancuara në Evropë, si Suedia ose Norvegjia, po rishikojnë nevojën për të mbajtur një minimum parash në qarkullim, pikërisht për arsye sigurie dhe gatishmërie në raste emergjencash ose sulmesh kibernetike,” tha ai për DW.
“Sakaq, ndërkohë që vendet më të digjitalizuara po mbajnë ‘rezerva offline’, Shqipëria thotë se planifikon të bëhet 100% digjitale për më pak se dhjetë vjet, pa ndërtuar fillimisht kapacitetet bazë të mbrojtjes kibernetike. Një ekonomi plotësisht e varur nga sistemet digjitale, pa alternativë, është një ekonomi e pambrojtur dhe e ekspozuar, që mund të paralizohet krejtësisht nga një virus ose ndërprerje,” paralajmëroi Semanaj.
“Bizneset e vogla dhe të mesme do të vuajnë”
Hazis I., menaxher në sektorin e turizmit prej rreth 40 vitesh, sot drejton një prej hoteleve më të frekuentuara në Tiranë nga turistë ndërkombëtarë.
Në përgjithësi, turistët e huaj preferojnë të përdorin karta për të paguar faturat, në kontrast të fortë me klientët shqiptarë, të cilët parapëlqejnë ende paranë në dorë. Kjo gjë rrit kostot për hotelin, pasi bizneset paguajnë tarifa bankare për çdo transaksion me kartë.
Hazis I. nuk është aspak entuziast për planin e Ramës:
“Jam kundër këtij objektivi pa para, sepse mund të merremi me turistët që duan të paguajnë një kafe 1,50 € me kartë. Por çfarë të bëj me ata bizneset e vogla që na furnizojnë me perime ose djathë nga ferma për restorantin?” tha ai.
“Gjatë verës, për shembull, unë blej rregullisht shalqi nga fermeri që i shet në cep të rrugës. Ai nuk ka përdorur kurrë pagesa digjitale dhe jam i sigurt që nuk do t’i përdorë kurrë. Ky plan do t’i nxjerrë nga tregu ndërmarrjet e vogla. Edhe ne do të kemi shumë vështirësi,” shtoi ai.
Mungesë objektivash konkrete
Sipas ekspertit financiar Arben Malaj, objektivi për të qenë pa para në dorë deri më 2030 nuk është i përcaktuar dhe, për rrjedhojë, nuk matet dot. Ai thotë se qeveria mund të vendosë objektiva konkretë dhe afate vetëm pasi institucionet, grupet e interesit dhe akademikët të kenë studiuar nga afër sistemin e pagesave.
“Aktualisht nuk ka asnjë ekonomi ‘zero cash’ në botë. Dhe në ato vende ku ka pak edukim financiar e mungesë njohurish digjitale, qeverisje të dobët dhe shërbime publike me cilësi të ulët — si arsimi, shëndetësia, kohezioni dhe solidariteti social — dhe ku korrupsioni perceptohet i lartë, është e pamundur të arrihen suksese të mëdha e të qëndrueshme në afat të shkurtër,” tha Malaj.
Një rrugë e gjatë përpara?
Banka e Shqipërisë ka vënë re rritje të pagesave elektronike në dekadën e fundit. “Publiku ka përfituar nga kosto më të ulëta, produkte të përshtatura dhe akses më i zgjeruar në shërbimet e pagesave, duke reflektuar një rritje dyshifrore të përdorimit të pagesave elektronike, që arriti në 21 pagesa elektronike për frymë në vit, krahasuar me vetëm dy në vitin 2015,” tha guvernatori Gent Sejko vitin e kaluar.
Por për Semanajn, kjo është shumë poshtë standardit të BE-së, ku shtetet anëtare kanë mbi 300 transaksione digjitale për frymë në vit.
“E-commerce në Shqipëri është i kufizuar,” shtoi ai. “Platforma ndërkombëtare si Stripe nuk operojnë fare në Shqipëri, ndërsa bizneset e vogla dhe të mesme varen nga bankat vendase që ofrojnë shërbime të shtrenjta. PayPal ekziston për individët, por nuk është zgjidhje e integruar për bizneset shqiptare. Kjo do të thotë se tregtia online është e kufizuar dhe e pengon Shqipërinë të hyjë në tregtinë digjitale globale.”
Kështu, megjithëse kryeministri Rama dëshiron të kapë ritmin me Evropën dhe të anëtarësojë vendin sa më shpejt në BE, duket se Shqipëria ka ende një rrugë të gjatë përpara për t’u bërë një shoqëri pa para në dorë — dhe do t’i duhet më shumë se një dekadë për t’u përshtatur me këtë kulturë të re financiare./Përshtati nga DW, ekofin.al

