Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) ka shprehur rezerva për disa nga masat kryesore të paketës fiskale që qeveria shqiptare ka parashikuar të zbatojë nga viti 2027, veçanërisht për uljen e TVSH-së për produktet ushqimore dhe heqjen e taksës së qarkullimit për karburantet. Sipas FMN-së, këto masa kanë kosto të konsiderueshme për buxhetin, krijojnë shtrembërime në sinjalet e çmimeve dhe përfitojnë prej tyre edhe qytetarë që nuk kanë nevojë për mbështetje ekonomike.
Në deklaratën përmbyllëse të misionit të Nenit IV për vitin 2026, të publikuar më 20 nëntor, FMN vlerëson se paketa fiskale përmban edhe ndryshime pozitive, të cilat synojnë zgjerimin e bazës tatimore dhe reduktimin e trajtimeve preferenciale. Megjithatë, institucioni ndërkombëtar paralajmëron se disa ndërhyrje nuk janë të orientuara drejt kategorive që kanë më shumë nevojë dhe mund të krijojnë kosto të panevojshme për financat publike.
Konkretisht, FMN mirëpret uljen e pragut të regjistrimit për TVSH-në, përafrimin e tatimit mbi dividendin me tatimet e tjera, si dhe reduktimin e trajtimit preferencial fiskal për shërbimet e akomodimit.
Sipas Fondit, këto ndryshime përbëjnë hapa drejt një sistemi tatimor më neutral, me bazë më të gjerë dhe me më pak përjashtime. Por efektiviteti i tyre do të varet edhe nga forcimi i administratës tatimore dhe kapacitetet për të luftuar informalitetin.
Qëndrimi është më kritik për uljen e përhershme të TVSH-së mbi produktet ushqimore dhe heqjen e taksës së qarkullimit, dy masa që qeveria i ka paraqitur si instrumente për lehtësimin e kostos së jetesës.
FMN argumenton se këto masa janë të kushtueshme nga pikëpamja fiskale dhe se përfitimet nuk kufizohen vetëm te familjet me të ardhura të ulëta. Për këtë arsye, institucioni rekomandon që mbështetja për shtresat në nevojë të realizohet përmes skemave të ndihmës sociale të targetuar, në vend të uljeve të përgjithshme të taksave.
Një tjetër shqetësim lidhet me pasigurinë mbi efektet reale të paketës fiskale. Edhe pse autoritetet shqiptare e kanë paraqitur atë si një paketë me ndikim neutral në buxhet, FMN thekson se si vlerësimet për të ardhurat shtesë, ashtu edhe ato për kostot fiskale, mbeten të pasigurta.
Në këtë kuadër, Fondi evidenton edhe ndikimin e pritshëm të ndryshimeve tatimore mbi inflacionin. Sipas përllogaritjeve të tij, paketa fiskale pritet të ulë me rreth 0.3 pikë përqindjeje inflacionin e çmimeve të konsumit, por ky vlerësohet si një efekt i njëhershëm dhe jo si një zgjidhje afatgjatë për presionet mbi çmimet.
FMN kërkon masa shtesë në buxhetin 2027 dhe paralajmëron për aktet normative
Përtej paketës fiskale, FMN rekomandon që politika buxhetore e vitit 2027 të jetë më pak ekspansioniste.
Sipas vlerësimeve të misionit, suficiti primar pritet të jetë rreth 0.3% e Prodhimit të Brendshëm Bruto në vitin 2026, ndërsa në vitin 2027 parashikohet të bjerë në zero.
Duke qenë se ekonomia shqiptare po operon mbi potencialin e saj dhe inflacioni mbetet mbi objektivin e Bankës së Shqipërisë, FMN rekomandon që buxheti i vitit të ardhshëm të përfshijë masa me efekt fiskal prej 0.3% të PBB-së, krahasuar me politikat aktuale.
Një kritikë e drejtpërdrejtë lidhet edhe me praktikën e ndryshimeve të shpeshta të buxhetit përmes akteve normative.
FMN kërkon shmangien e përdorimit të përsëritur të këtyre akteve për të transferuar të ardhurat mbi parashikimin ose fondet e pashpenzuara të investimeve kapitale drejt shpenzimeve korrente të paparashikuara.
Sipas institucionit, kjo praktikë dobëson besueshmërinë e buxhetit dhe mund të përforcojë karakterin prociklik të politikës fiskale.
Fondi paralajmëron gjithashtu se presionet mbi shpenzimet publike do të rriten ndjeshëm gjatë viteve të ardhshme, për shkak të nevojave për financim në shëndetësi, arsim, pensione dhe mbrojtje.
Këto presione shtesë mund të arrijnë në 3% të PBB-së deri në vitin 2031. Për t’i përballuar, FMN vlerëson se Shqipërisë do t’i nevojiten masa fiskale kumulative me efekt prej 3.7% të PBB-së gjatë periudhës 2026–2031.
Pensionet, FMN kundër bonuseve të posaçme dhe kërkon reforma afatgjata
Një tjetër çështje ku FMN kërkon ndryshim të qasjes së qeverisë është sistemi i pensioneve.
Fondi vlerëson se përmirësimi i pensioneve duhet të realizohet brenda një kuadri të qëndrueshëm, të bazuar në rregulla, duke ruajtur lidhjen mes kontributeve dhe përfitimeve, si dhe qëndrueshmërinë financiare të skemës.
Në këtë drejtim, FMN shprehet kundër mbështetjes te bonuset e posaçme, të dhëna në mënyrë ad hoc, si instrument për përmirësimin e të ardhurave të pensionistëve.
Institucioni rekomandon gjithashtu lidhjen e moshës së daljes në pension me jetëgjatësinë, si një mekanizëm që do të ndihmonte qëndrueshmërinë afatgjatë të sistemit.
FMN kërkon kujdes edhe me zgjerimin e rolit të shtetit në ekonomi. Sipas saj, krijimi i ndërmarrjeve të reja shtetërore mund të sjellë rreziqe fiskale dhe të kufizojë aktivitetin e sektorit privat.
Për programet e strehimit, rekomandohet që mbështetja të përqendrohet te familjet me nevojat më të mëdha, duke shmangur nxitjen e mëtejshme të çmimeve të banesave.
Fondi sugjeron edhe një taksë moderne mbi pronën, të bazuar në vlerën e tregut, që mund të nxisë përdorimin më eficient të pronave të pabanuara ose të pashfrytëzuara.
Ekonomia pritet të ngadalësohet, rritja në 3.5% këtë vit dhe drejt 3.2% në afatin e mesëm
Në vlerësimin e përgjithshëm për ekonominë shqiptare, FMN konstaton se vendi ka ruajtur qëndrueshmëri makroekonomike, pavarësisht goditjeve të jashtme.
Sipas raportit, ekonomia u rrit me 3.7% gjatë vitit 2025 dhe ruajti të njëjtin ritëm në gjysmën e parë të vitit 2026, e mbështetur kryesisht nga konsumi privat, turizmi, zgjerimi i kreditimit dhe aktiviteti në tregun e pasurive të paluajtshme.
Megjithatë, për të gjithë vitin 2026, FMN parashikon një rritje ekonomike prej 3.5%, ndërsa nga viti 2027 ekonomia pritet të konvergojë drejt potencialit afatmesëm prej rreth 3.2%.
Ky nivel është më i ulët se rritja mesatare vjetore prej 4% e regjistruar gjatë periudhës 2022–2025.
Sipas FMN-së, plakja e popullsisë dhe emigracioni po kufizojnë ofertën e fuqisë punëtore, duke krijuar pengesa strukturore për zgjerimin e ekonomisë.
Inflacioni, ndërkohë, është rritur në 3.4% në tetor 2026, i ndikuar nga çmimet më të larta të ushqimeve dhe energjisë.
FMN parashikon që inflacioni të jetë 3.4% në fund të këtij viti dhe të zbresë në 2.7% gjatë vitit 2027, duke arritur objektivin prej 3% deri në fund të vitit të ardhshëm.
Borxhi publik vlerësohet se ka rënë në 51% të PBB-së, ndërsa pozicioni i jashtëm i ekonomisë është mbështetur nga të ardhurat e turizmit dhe investimet e huaja direkte.
FMN kërkon rritje të normës bazë të interesit dhe mbështet ligjin e ri të Bankës së Shqipërisë
Në politikën monetare, FMN vlerëson se është e nevojshme një tërheqje graduale e masave lehtësuese, për shkak të presioneve të brendshme inflacioniste dhe aktivitetit ekonomik mbi potencial.
Sipas Fondit, kjo do të kërkojë rritjen e normës bazë të interesit nga Banka e Shqipërisë, me synimin për ta orientuar politikën monetare drejt një qëndrimi neutral.
Megjithatë, institucioni thekson se politika monetare nuk duhet të reagojë ndaj efekteve të njëhershme që ndryshimet tatimore mund të kenë mbi nivelin e çmimeve.
FMN mbështet ruajtjen e fleksibilitetit të kursit të këmbimit, duke vlerësuar se forcimi i lekut është mbështetur nga faktorë ekonomikë, përfshirë turizmin dhe investimet e huaja.
Sipas Fondit, ndërhyrjet në tregun valutor duhet të rezervohen për situatat kur tregu ka likuiditet të kufizuar, ndërsa akumulimi i mëtejshëm i rezervave valutore duhet të peshohet me kujdes kundrejt kostove dhe rreziqeve.
Në të njëjtën kohë, FMN mirëpret dispozitat e ligjit të ri për Bankën e Shqipërisë, të cilat forcojnë autonominë institucionale dhe mbrojnë vendimmarrjen e bankës qendrore.
Pozitivisht vlerësohet edhe vënia e planifikuar në funksionim e sistemit TIPS Clone, që synon pagesa më të shpejta, me kosto më të ulët dhe integrim më të ngushtë me sistemet evropiane.
Kreditimi dhe çmimet e pronave, rreziqe që kërkojnë monitorim
Për sektorin bankar, FMN vlerëson se rreziqet sistemike mbeten të përmbajtura dhe bankat shqiptare janë të mirëkapitalizuara, me likuiditet të mjaftueshëm dhe fitimprurëse.
Raporti i kredive me probleme ka zbritur në nivelin më të ulët historik prej 3.7% në mesin e vitit 2026.
Megjithatë, zgjerimi i shpejtë i kreditimit për individët dhe bizneset, rritja e çmimeve të pasurive të paluajtshme dhe niveli i lartë i euroizimit përbëjnë rreziqe që kërkojnë mbikëqyrje të vazhdueshme.
FMN kërkon forcimin e mëtejshëm të instrumenteve makroprudenciale dhe përmirësimin e mbledhjes së të dhënave për tregun e pronave.
Një vëmendje e veçantë i kushtohet edhe nismës së Paqes Fiskale, ndikimi i së cilës, sipas FMN-së, duhet të monitorohet nga afër për të garantuar që nuk dobëson mekanizmat kundër pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit.
Për Bankën Shqiptare të Zhvillimit, Fondi kërkon mekanizma të fortë qeverisjeje dhe mbikëqyrjeje, si dhe shmangien e rreziqeve për financat publike dhe konkurrencën me sektorin financiar privat.
SPAK, Kadastra dhe investimet, FMN kërkon forcim të institucioneve
Në pjesën e reformave strukturore, FMN thekson se procesi i integrimit në Bashkimin Evropian krijon mundësi të konsiderueshme për ekonominë shqiptare, por njëkohësisht kërkon përmirësime të mëtejshme në qeverisje, sundimin e ligjit dhe klimën e biznesit.
Fondi kërkon garantimin e pavarësisë operative dhe efektivitetit të SPAK-ut, forcimin e institucioneve gjyqësore, modernizimin e Kadastrës dhe mbrojtjen e të drejtave të pronës.
Për projektligjin e investimeve, FMN rekomandon vendosjen e kritereve transparente dhe objektive për përfitimin e mbështetjes, me qëllim kufizimin e vendimmarrjes diskrecionale dhe trajtimit preferencial të investitorëve apo projekteve.
Institucioni nënvizon gjithashtu nevojën për reforma në arsimin profesional, përmirësimin e aftësive të fuqisë punëtore, uljen e informalitetit dhe lehtësimin e aksesit në financim për ndërmarrjet e reja dhe inovative. /ekofin.al
