Shqipëria po përgatitet të miratojë një ligj krejtësisht të ri për Regjistrin e Pronarëve Përfitues, i cili pritet të zëvendësojë modelin aktual me një sistem shumë më të avancuar të identifikimit, verifikimit dhe kontrollit të pronësisë reale të subjekteve juridike. Projektligji, aktualisht në konsultim publik, nuk kufizohet vetëm në ndryshime procedurale, por përfaqëson një reformë të thellë që synon të harmonizojë plotësisht legjislacionin shqiptar me paketën e re evropiane kundër pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit.
Filozofia e re e projektligjit është e qartë: nuk mjafton më që një biznes të deklarojë se kush është pronari përfitues. Tashmë synohet që ky informacion të jetë i verifikueshëm, i përditësuar vazhdimisht, i ndërlidhur me regjistrat shtetërorë dhe i kontrollueshëm nga autoritetet kompetente.
Ky ndryshim vjen në një moment kur Bashkimi Evropian ka rishkruar të gjithë arkitekturën ligjore në fushën e luftës kundër pastrimit të parave, ndërsa Shqipëria ka detyrimin ta përafrojë legjislacionin me Direktivën (BE) 2024/1640 dhe Rregulloren (BE) 2024/1624.
Një nga risitë më të rëndësishme është se regjistri nuk do të mbështetet më vetëm mbi deklarimet e vetë subjekteve. Projektligji ndërton një mekanizëm ku informacioni do të kontrollohet përmes ndërveprimit automatik me regjistrat e tjerë shtetërorë, duke synuar eliminimin e pasaktësive dhe reduktimin e mundësive për fshehjen e pronësisë reale.
Për herë të parë, kontrolli nuk lidhet vetëm me aksionet
Ligji aktual fokusohet kryesisht tek zotërimi i kuotave apo aksioneve. Projektligji i ri zgjeron ndjeshëm konceptin e pronarit përfitues.
Kontrolli mbi një kompani nuk do të vlerësohet vetëm nga përqindja e kapitalit që zotëron një individ, por edhe nga ndikimi real që ai ushtron mbi vendimmarrjen. Kjo përfshin kontrollin indirekt, marrëveshjet mes palëve, të drejtën për emërimin e drejtuesve, ndikimin dominues në administrimin e shoqërisë apo çdo mekanizëm tjetër që i jep një personi kontroll efektiv mbi aktivitetin e subjektit.
Në praktikë, kjo do ta bëjë shumë më të vështirë përdorimin e kompanive “guackë”, aksionarëve formalë apo strukturave të ndërmjetme për të fshehur pronarin real.
Zgjerohen subjektet që duhet të deklarojnë pronarët përfitues
Projektligji zgjeron edhe fushën e zbatimit.
Krahas shoqërive tregtare, përfshihen më qartë organizatat jofitimprurëse, shoqëritë e thjeshta dhe struktura të tjera juridike që deri tani kanë qenë më pak të ekspozuara ndaj detyrimeve të transparencës.
Po ashtu, projektligji trajton për herë të parë në mënyrë të detajuar trustet, organizimet ligjore të ngjashme me to dhe strukturat ndërkombëtare të pronësisë, duke kërkuar identifikimin e çdo personi fizik që përfiton ose ushtron kontroll në fund të zinxhirit të pronësisë.
Ky është një ndryshim me rëndësi të veçantë për rastet kur pronësia kalon përmes disa shteteve apo disa kompanive ndërmjetëse.
QKB merr një rol shumë më aktiv
Një tjetër ndryshim thelbësor lidhet me Qendrën Kombëtare të Biznesit.
Në ligjin aktual, QKB funksionon kryesisht si administratore e regjistrit. Projektligji i ri e transformon atë në një institucion me rol shumë më aktiv.
QKB do të jetë përgjegjëse jo vetëm për administrimin dhe ruajtjen e të dhënave, por edhe për përpunimin, ndërveprimin me regjistrat e tjerë shtetërorë, lëshimin e ekstrakteve dhe mbështetjen e mekanizmave të verifikimit.
Një risi me ndikim praktik për bizneset është fakti që shumë nga të dhënat bazë nuk do të deklarohen më manualisht.
Ato do të transferohen automatikisht nga Regjistri Tregtar dhe regjistrat e organizatave jofitimprurëse, duke reduktuar barrën administrative dhe duke shmangur përsëritjen e informacionit.
Megjithatë, kjo do të thotë edhe se saktësia e regjistrave bazë bëhet shumë më e rëndësishme, pasi çdo pasaktësi do të reflektohet automatikisht edhe në regjistrin e pronarëve përfitues.
Detyrime më të forta për bizneset
Projektligji vendos një standard shumë më të lartë përgjegjësie për subjektet raportuese.
Bizneset do të duhet të mbajnë vazhdimisht informacion të plotë, të saktë dhe të përditësuar mbi pronarët përfitues, ndërsa vetë pronarët përfitues do të kenë detyrimin ligjor të bashkëpunojnë dhe të japin informacionin e nevojshëm.
Në rast ndryshimesh në strukturën e pronësisë apo kontrollit, përditësimi nuk do të jetë më një formalitet, por një detyrim që lidhet drejtpërdrejt me funksionimin normal të subjektit.
Raportimi i mospërputhjeve bëhet pjesë e sistemit
Një nga risitë më të rëndësishme është krijimi i mekanizmit të raportimit të mospërputhjeve.
Nëse një bankë, noter, kontabilist apo subjekt tjetër i detyruar konstaton se informacioni që disponon nuk përputhet me të dhënat në regjistër, do të ketë detyrimin ta raportojë këtë mospërputhje.
Ky mekanizëm synon ta mbajë regjistrin vazhdimisht të përditësuar dhe të besueshëm, duke krijuar një kontroll të shpërndarë në të gjithë sistemin financiar dhe ekonomik.
Praktikisht, regjistri nuk do të përditësohet vetëm nga bizneset, por edhe nga sinjalet që do të vijnë nga subjektet që ushtrojnë kontrolle të vazhdueshme AML/CFT.
Verifikim më i thellë i identitetit
Projektligji rrit ndjeshëm edhe standardet për identifikimin e pronarëve përfitues.
Përveç dokumenteve identifikuese, kërkohet mbledhja e një game shumë më të gjerë të dhënash, përdorimi i burimeve të pavarura të informacionit dhe verifikimi përmes regjistrave publikë.
Në rastet kur nuk është e mundur të identifikohet pronari përfitues, ligji parashikon identifikimin e personave që mbajnë pozicione të larta drejtuese, ndërsa për strukturat komplekse parashikohet një qasje e bazuar në analizën e riskut.
Akses më i kontrolluar në informacion
Edhe rregullat për aksesin në regjistër ndryshojnë.
Autoritetet kompetente do të kenë akses të plotë në të dhënat që u nevojiten për hetime dhe mbikëqyrje, ndërsa subjektet e tjera do të duhet të provojnë interes të ligjshëm për të marrë informacion.
Kjo qasje synon të balancojë transparencën me mbrojtjen e të dhënave personale, duke respektuar njëkohësisht standardet evropiane për privatësinë.
Më shumë sanksione, por edhe garanci procedurale
Projektligji ashpërson përgjegjësitë administrative për subjektet që nuk deklarojnë ose nuk përditësojnë të dhënat.
Mosregjistrimi fillestar, mosdeklarimi i ndryshimeve apo mosmbajtja e informacionit të saktë do të përbëjnë kundërvajtje administrative.
Në të njëjtën kohë, ligji parashikon edhe mekanizma ankimi dhe mundësinë e rivendosjes në afat kur vonesat kanë ardhur për shkaqe objektive, duke synuar një balancë mes disiplinës ligjore dhe proporcionalitetit.
Një reformë që shkon përtej regjistrit
Në pamje të parë mund të duket si një ligj teknik, por në realitet projektligji prek drejtpërdrejt klimën e biznesit, transparencën ekonomike dhe reputacionin ndërkombëtar të Shqipërisë.
Një regjistër me të dhëna të sakta dhe të verifikuara ndihmon jo vetëm autoritetet kundër pastrimit të parave, por edhe bankat, investitorët, institucionet financiare dhe partnerët ndërkombëtarë që të identifikojnë më lehtë pronarin real të një kompanie.
Në një kohë kur Bashkimi Evropian po forcon standardet e transparencës financiare, Shqipëria synon të ndërtojë një sistem që nuk mbështetet më vetëm tek deklarimi vullnetar, por tek verifikimi, ndërveprimi elektronik dhe kontrolli i vazhdueshëm institucional./ekofin.al
