Shqipëria është përballur prej vitesh me një treg të paligjshëm të duhanit që ka sjellë humbje për buxhetin dhe konkurrencë të pandershme.
Në vitin 2024, eksperti Roland Shuperka vlerësonte se tregtia e paligjshme mund të arrinte në 30–40%, me një humbje ekonomike prej rreth 100 milionë eurosh në vit. Një studim i Development Solutions Associates i vitit 2021 vlerësonte ndërkohë se 29.3% e konsumit të duhanit ishte i paligjshëm.
Të dhënat më të fundit janë më pozitive. Sipas një studimi të vitit 2026, konsumi i raportuar i cigareve të padeklaruara ra nga 6% në vitin 2019 në 1.5% në vitin 2025.
Ky është progres i rëndësishëm, por përvoja ndërkombëtare tregon se ai nuk duhet marrë si i mirëqenë.
Paralajmërimi nga Australia
Australia tregon çfarë mund të ndodhë kur diferenca e çmimit mes tregut legal dhe atij ilegal bëhet shumë e madhe.
Pas viteve të rritjes së taksave mbi duhanin, një paketë legale me 20 cigare mund të kushtojë rreth 40–45 dollarë australianë, ndërsa një paketë ilegale vetëm 10–20 dollarë. Në të njëjtën kohë, të ardhurat nga akciza ranë nga rreth 16 miliardë dollarë australianë në 2019/20 në rreth 8 miliardë në 2024/25.
Senati Australian ka evidentuar gjithashtu rritjen e rolit të krimit të organizuar dhe ka rekomanduar që masat e zbatimit të ligjit të shoqërohen me rishikim të politikës fiskale dhe forcim të kontrolleve.
Australia dhe Shqipëria janë tregje të ndryshme, por mësimi është i qartë: kur alternativa ilegale bëhet shumë më e lirë, incentiva për konsumatorët dhe rrjetet kriminale rritet.
Europa përballet me të njëjtën sfidë
Sipas Gjykatës Europiane të Audituesve, cigaret e paligjshme përbënin rreth 8.8% të konsumit në BE në vitin 2023, me një humbje fiskale prej rreth 13 miliardë eurosh në vit.
Prodhimi ilegal po zhvendoset gjithnjë e më shumë brenda vetë BE-së, ndërsa grupet kriminale po përdorin struktura më të sofistikuara dhe po shfrytëzojnë dobësitë në koordinimin mes autoriteteve.
Kur tregu ilegal bëhet mjaftueshëm fitimprurës, ai përshtatet.
Shqipëria ka bërë progres
Autoritetet shqiptare kanë forcuar monitorimin, bashkëpunimin me bizneset legjitime dhe masat kundër kontrabandës dhe prodhimit ilegal.
Rënia e cigareve të padeklaruara nga 6% në 1.5% sugjeron një kontroll më të mirë të tregut. Megjithatë, informaliteti mund të zhvendoset drejt formave më të vështira për t’u monitoruar, si duhani i dredhur me dorë dhe shitjet jashtë kanaleve formale.
Diferenca e çmimit ka rëndësi
Produktet ilegale shmangin taksat dhe kostot rregullatore, duke krijuar një avantazh të fortë çmimi.
Sa më e madhe të bëhet diferenca me tregun legal, aq më tërheqës bëhet tregu i paligjshëm.
Shqipëria nuk ndodhet në situatën e Australisë. Përkundrazi, të dhënat tregojnë progres.
Por ruajtja e këtij rezultati kërkon që politika fiskale të ecë paralelisht me kontrollin e tregut, gjurmueshmërinë dhe zbatimin e ligjit.
Nëse taksat rriten ndërkohë që produktet ilegale më të lira mbeten lehtësisht të aksesueshme, një pjesë e të ardhurave të pritshme mund të zhvendoset drejt ekonomisë informale.
Ruajtja e balancës
Përvoja e Australisë dhe BE-së tregon se tregjet ilegale mund të rriten shpejt kur ndryshojnë incentivat ekonomike.
Një politikë efektive ndaj duhanit nuk varet vetëm nga niveli i taksimit, por nga ekuilibri mes taksave, rregullimit dhe zbatimit të ligjit.
Për Shqipërinë, sfida nuk është vetëm të luftojë tregtinë e paligjshme, por të ruajë kushtet që e bëjnë atë më pak tërheqëse.


