Shqipëria po planifikon ndërtimin e një institucioni të posaçëm për pacientët psikiatrikë forensikë me një kosto të vlerësuar rreth 24 milionë euro, ndërsa faza e dytë e projektit parashikohet të përfundojë deri në vitin 2030. Struktura e re pritet të ketë kapacitet për 430 pacientë meshkuj dhe femra, sipas planit paraprak të dorëzuar te Komiteti Evropian për Parandalimin e Torturës (CPT) në qershor 2026.
Projekti vjen pas një historie të gjatë vonesash. Ligji nr. 44/2012 “Për Shëndetin Mendor” i ngarkon autoritetet shqiptare me detyrimin për të ngritur një Institucion të Posaçëm Mjekësor për personat ndaj të cilëve gjykatat kanë vendosur masa mjekësore. Megjithatë, pacientët meshkuj u transferuan në nëntor 2021 në godinat 4 dhe 5 të burgut të Shënkollit si zgjidhje e përkohshme. CPT thotë se këto godina janë konsideruar vazhdimisht të papërshtatshme për trajtim psikiatrik për shkak të organizimit të tyre si burg dhe mungesës së hapësirave për aktivitete terapeutike.
Përpjekjet e mëparshme për financimin e një institucioni të dedikuar nuk kishin dhënë rezultat. Marrëveshja e bashkëpunimit e vitit 2021 mes Ministrisë së Drejtësisë dhe Ministrisë së Shëndetësisë ia caktonte kësaj të fundit përgjegjësinë për ndërtimin, planifikimin dhe administrimin e institucionit. Sipas CPT-së, Ministria e Shëndetësisë kishte bërë disa aplikime të pasuksesshme për financim nga IPA III e Bashkimit Evropian.
Edhe pas bisedimeve të nivelit të lartë të vitit 2024, procesi mbeti i paqartë. Në fillim të vitit 2026, CPT konstatoi se dy ministritë kishin zhvilluar plane konkurruese për të njëjtin institucion dhe, për një periudhë, nuk ishin në dijeni të planeve të njëra-tjetrës. Ministria e Drejtësisë kishte porositur më 22 janar 2026 një plan për të zëvendësuar godinat bosh 1, 2 dhe 3 në kompleksin e burgut të Lezhës, ndërsa Ministria e Shëndetësisë e kishte futur institucionin në listën e prioriteteve infrastrukturore të koordinuara nga SASPAC. Grupi i përbashkët i punës mes dy ministrive për psikiatrinë forensike rezultonte joaktiv.
Në atë fazë, hendeku financiar ishte i madh. Sipas informacionit të CPT-së, Ministria e Drejtësisë kishte rezervuar vetëm rreth 190 mijë euro për vitin 2026 dhe planifikonte një shumë të ngjashme për vitin 2027. Komiteti e konsideronte këtë shumë qartësisht të pamjaftueshme për ndërtimin e një objekti të ri, aq më tepër për kthimin e tij në një institucion të specializuar psikiatrik.
Situata ndryshoi në qershor. Më 15 qershor 2026, ministri i Drejtësisë Toni Gogu informoi CPT-në në Strasburg se objekti do të ndërtohej në dy faza dhe se faza e dytë do të përfundonte deri në 2030. Më 22 qershor, Komiteti mori planifikimin paraprak, buxhetin provizor dhe skicat e objektit, ndërsa versioni i përditësuar u dërgua më 25 qershor. Nga këto dokumente, CPT thotë se kostoja e ndërtimit vlerësohet në afërsisht 24 milionë euro dhe se financimi parashikohet nga buxheti i Ministrisë së Drejtësisë dhe Reform and Growth Facility e BE-së.

Reform and Growth Facility është instrumenti financiar prej 6 miliardë eurosh që mbështet Planin e Rritjes së BE-së për Ballkanin Perëndimor. Shqipëria ka një alokim fillestar indikativ prej rreth 922.1 milionë eurosh nga ky instrument. Deri më 20 maj 2026, Komisioni Evropian raportonte se Shqipërisë i ishin vënë në dispozicion gjithsej 212.8 milionë euro nga Facility, përfshirë 49 milionë euro në disbursimin e fundit.
Ndërtimi i institucionit ka marrë edhe rëndësi në procesin e integrimit. CPT thotë se në maj 2026 u informua se BE-ja kishte lidhur zbatimin e kënaqshëm të rekomandimeve të Komitetit me kriteret për Kapitullin 23 – Gjyqësori dhe të Drejtat Themelore. Më 26 maj, Konferenca e Anëtarësimit konfirmoi se Shqipëria kishte përmbushur në tërësi standardet e ndërmjetme për grupkapitullin “Themeloret” dhe BE-ja përcaktoi standardet për mbylljen e kapitujve, ndërsa monitorimi i zbatimit do të vazhdojë gjatë negociatave.
Kjo e bën institucionin e ri jo vetëm një projekt infrastrukture. CPT ka ngritur prej 25 vitesh shqetësime për kushtet dhe trajtimin e pacientëve psikiatrikë forensikë në Shqipëri, ndërsa ka zhvilluar bisedime të nivelit të lartë me autoritetet në 2017 dhe 2024. Në raportin e fundit, Komiteti thotë se problemet strukturore vazhdojnë, ndërsa Shënkolli funksiononte në 235% të kapacitetit të parashikuar./ekofin.al
