Njohja e kualifikimeve profesionale të fituara në Bashkimin Evropian, Zonën Ekonomike Evropiane dhe Zvicër pritet të kalojë në një sistem të unifikuar, me më pak procedura administrative, afate të përcaktuara dhe më shumë raste të njohjes automatike. Ky është ndryshimi thelbësor që sjell projektligji i ri për profesionet e rregulluara, i cili synon të përafrojë Shqipërinë me rregullat e Bashkimit Evropian dhe të krijojë një mekanizëm më të thjeshtë për profesionistët që duan të punojnë në Shqipëri apo, pas anëtarësimit, në tregun evropian.
Në praktikë, reforma prek pikërisht një nga pengesat më të ndjeshme për mobilitetin e profesionistëve: mënyrën se si shteti verifikon, krahason dhe njeh një diplomë, certifikatë apo përvojë profesionale të fituar jashtë vendit.
Nga procedurat e fragmentuara te një sistem i unifikuar
Për profesionistin, ndryshimi kryesor është se njohja nuk do të mbështetet në një procedurë të vetme për të gjitha rastet. Në varësi të profesionit, formimit dhe përvojës, do të përdoren tre sisteme kryesore, njohja e përgjithshme e kualifikimit, njohja automatike mbi bazën e përvojës profesionale si dhe njohja automatike për profesionet sektoriale, kur plotësohen kushtet minimale evropiane të formimit.
Kjo do të thotë se një profesionist nuk do të duhet domosdoshmërisht të kalojë të njëjtin proces vlerësimi si një aplikant tjetër. Nëse kualifikimi i tij hyn në kategoritë që përfitojnë nga njohja automatike, autoriteti shqiptar nuk do të ketë të drejtë të rishikojë përmbajtjen e kualifikimit.
Më pak dokumente dhe afate të detyrueshme
Një tjetër ndryshim konkret lidhet me procedurën administrative.
Aplikimi nis me paraqitjen e kërkesës pranë autoritetit kompetent. Brenda një muaji, autoriteti duhet të konfirmojë marrjen e aplikimit dhe të informojë aplikantin për dokumentet që mungojnë.
Pasi dosja të jetë e plotë, autoriteti ka tre muaj për ta shqyrtuar atë. Në raste të caktuara, afati mund të zgjatet me një muaj.
Kjo krijon për herë të parë një kornizë të qartë kohore për procesin dhe kufizon mundësinë që një aplikim të mbetet pa përgjigje për një periudhë të pacaktuar.
Aplikanti duhet të paraqesë dokumentet që provojnë shtetësinë, kualifikimin profesional dhe, kur kërkohet, përvojën profesionale. Dokumente shtesë, si ato për reputacionin profesional apo gjendjen shëndetësore, mund të kërkohen vetëm në rastet kur justifikohen nga natyra e profesionit.
Dokumentet mund të paraqiten në gjuhën zyrtare të shtetit të origjinës, ndërsa përkthimi në shqip kërkohet kur autoriteti e konsideron të nevojshëm.
Verifikimi kalon nga letra te komunikimi institucional
Një nga lehtësimet më të rëndësishme është mënyra e verifikimit të dokumenteve.
Në vend që barra të mbetet e gjitha mbi profesionistin për të provuar autenticitetin e çdo dokumenti, autoritetet shqiptare mund të komunikojnë drejtpërdrejt me autoritetet e shtetit të origjinës.
Shkëmbimi i informacionit do të bëhet përmes Sistemit të Informacionit të Tregut të Brendshëm (IMI).
Kjo do të mundësojë verifikimin e autenticitetit të diplomave dhe certifikatave, statusit profesional, kushteve të formimit dhe, kur është e nevojshme, masave disiplinore.
Pra, një pjesë e barrës administrative zhvendoset nga qytetari te institucionet.
Mjekë, infermierë, farmacistë, arkitektë: njohja automatike
Ndryshimi merr një rëndësi të veçantë për shtatë profesione sektoriale: mjekët, infermierët, stomatologët, mamitë, veterinerët, farmacistët dhe arkitektët.
Për këto profesione, kur plotësohen kushtet minimale të formimit të harmonizuara me standardet e BE-së, projektligji parashikon mekanizmin e njohjes automatike.
Parimi është i thjeshtë: nëse kualifikimi përmbush standardin e përcaktuar, autoriteti pritës nuk duhet të rihapë vlerësimin e përmbajtjes së tij.
Kualifikimet e përfshira në listat që do të miratohen me vendim të Këshillit të Ministrave do të kenë të njëjtin efekt juridik si kualifikimet shqiptare.
Për profesionistët, kjo mund të përkthehet në më pak kohë dhe më pak pasiguri në hyrjen në tregun e punës.
Projektligji parashikon gjithashtu njohjen e të drejtave të fituara për profesionistët me kualifikime të marra para harmonizimit të plotë me standardet evropiane. Në një nga rastet e përcaktuara, kërkohet që profesionisti të ketë ushtruar profesionin për të paktën tre vjet gjatë pesë viteve përpara lëshimit të certifikatës përkatëse.
Përvoja e punës mund të vlejë sa një kualifikim
Për profesione të caktuara në fushën e zejtarisë, tregtisë dhe industrisë, projektligji krijon një sistem të njohjes automatike të bazuar në përvojën profesionale.
Veprimtaritë klasifikohen në tri lista dhe për secilën përcaktohen kërkesa të veçanta për vitet e përvojës, statusin si i punësuar, i vetëpunësuar apo drejtues biznesi dhe formimin profesional.
Në shumicën e rasteve, përvoja duhet të jetë e dokumentuar dhe të jetë fituar brenda një periudhe që nuk shkon përtej dhjetë viteve para aplikimit.
Nëse ka diferenca, profesionisti zgjedh mënyrën e kompensimit
Edhe në rastet kur një kualifikim nuk përputhet plotësisht me kërkesat shqiptare, projektligji nuk parashikon automatikisht përsëritjen e plotë të formimit.
Nëse autoriteti konstaton dallime thelbësore, profesionisti mund të përballet me masa kompensuese. Por këtu i jepet një zgjedhje mes dy rrugëve:
testit të përshtatshmërisë, përmes të cilit vlerësohen njohuritë, aftësitë dhe kompetencat profesionale, ose periudhës së përshtatjes, gjatë së cilës profesionisti punon nën mbikëqyrje dhe mund të ndjekë formim shtesë.
Pra, diferenca në kualifikim nuk do të thotë domosdoshmërisht kthim në pikën zero.
Profesionistët e huaj mund të punojnë përkohësisht pa u futur në një procedurë të plotë njohjeje
Një tjetër lehtësim i drejtpërdrejtë lidhet me profesionistët që nuk synojnë të vendosen përgjithmonë në Shqipëri.
Kur një profesionist i vendosur ligjërisht në një shtet tjetër të BE-së, ZEE-së apo Zvicrës vjen për të ofruar një shërbim të përkohshëm dhe të rastësishëm, si rregull nuk duhet t’i nënshtrohet një procedure të plotë njohjeje të kualifikimit.
Ai duhet të paraqesë një deklaratë paraprake me shkrim. Deklarata është e vlefshme për një vit dhe mund të rinovohet.
Për profesione që lidhen drejtpërdrejt me shëndetin ose sigurinë publike mund të ketë kontroll paraprak të kualifikimeve. Edhe në këtë rast, procedura duhet të respektojë afatet e përcaktuara.
Nëse autoriteti nuk përgjigjet brenda afatit, profesionisti mund të fillojë ushtrimin e aktivitetit.
Hiqet anëtarësimi i detyrueshëm për profesionistin e përkohshëm
Për ta bërë edhe më të lehtë ofrimin e shërbimeve, profesionisti që vjen përkohësisht në Shqipëri nuk do të ketë nevojë për anëtarësim të detyrueshëm në organizatat profesionale shqiptare.
Në rastet kur kërkohet për qëllime disiplinore, mund të bëhet vetëm një regjistrim pro forma, pa kosto apo procedura shtesë.
Kjo është një nga masat më konkrete kundër barrës administrative për profesionistët që nuk kanë një aktivitet të përhershëm në vend.
Karta Profesionale Evropiane: dosja elektronike dhe më pak ndërmjetësim
Projektligji vendos gjithashtu bazën për përdorimin e Kartës Profesionale Evropiane, një instrument elektronik që synon ta bëjë më të shpejtë njohjen e kualifikimeve.
Në vend që profesionisti të ndjekë të gjithë procedurën tradicionale në mënyrë të veçuar, aplikimi mund të menaxhohet përmes një dosjeje elektronike në sistemin IMI.
Kur Shqipëria vepron si shtet pritës, autoritetet do të marrin dosjen elektronike dhe do ta shqyrtojnë atë përmes sistemit.
Një element veçanërisht i rëndësishëm është se, në rastet e përcaktuara, mosveprimi i administratës brenda afatit nuk duhet të bllokojë profesionistin. Nëse nuk merret vendim në kohë, karta konsiderohet e lëshuar automatikisht.
Shqipja mund të kontrollohet, por jo si barrierë fillestare
Projektligji vendos edhe një kufizim për mënyrën se si mund të kontrollohet njohja e gjuhës.
Profesionisti duhet të ketë njohuritë e nevojshme të gjuhës shqipe, por kontrolli nuk mund të përdoret automatikisht si një pengesë shtesë pas njohjes së kualifikimit.
Ai mund të kryhet vetëm në raste të caktuara, veçanërisht kur profesioni ka ndikim të drejtpërdrejtë në sigurinë publike ose kur ekzistojnë dyshime serioze mbi aftësitë gjuhësore.
Kontrolli zhvillohet pasi të ketë përfunduar procedura e njohjes së kualifikimit ose pasi të jetë lëshuar Karta Profesionale Evropiane.
Çdo rregull i ri për profesionet duhet të kalojë testin e proporcionalitetit
Projektligji nuk merret vetëm me diplomat dhe certifikatat. Ai vendos edhe një filtër të ri për vetë shtetin.
Kur institucionet duan të vendosin një rregull të ri që kufizon aksesin ose ushtrimin e një profesioni të rregulluar, duhet të argumentojnë pse ky kufizim është i nevojshëm dhe proporcional.
Para miratimit të masës duhet të analizohet nëse ajo i përgjigjet një objektivi të qartë të interesit public, është e përshtatshme për të arritur këtë objektiv, është e nevojshme, nuk mund të zëvendësohet nga një masë më pak kufizuese, nuk krijon diskriminim të pajustifikuar.
Kjo e zhvendos logjikën nga “vendos një kusht dhe pastaj justifikoje” drejt “provo paraprakisht pse kushti është i domosdoshëm”.
Për profesionistët dhe bizneset, kjo mund të ketë efekt afatgjatë: krijimi i barrierave të reja rregullatore nuk do të mund të bëhet pa një analizë të dokumentuar.
Një pikë asistence për qytetarët
Projektligji parashikon edhe ngritjen e një Qendre Asistence, e cila do të ketë rol informues dhe mbështetës për qytetarët.
Qendra do të informojë mbi rregullat kombëtare për profesionet e rregulluara, kushtet për ushtrimin e tyre, rregullat sociale dhe, kur është e nevojshme, kërkesat etike.
Ajo do të ndihmojë gjithashtu individët në komunikimin me autoritetet kompetente dhe qendrat homologe në vendet e tjera.
Kjo synon të shmangë një problem të zakonshëm të mobilitetit profesional: qytetari duhet të dijë jo vetëm se çfarë të drejte ka, por edhe ku duhet të aplikojë, çfarë dokumentesh duhet të dorëzojë dhe çfarë procedure duhet të ndjekë.
Çfarë ndryshon konkretisht për secilin grup?
Për profesionistin shqiptar: rruga drejt tregut evropian bëhet më e strukturuar, me njohje të standardizuara, procedura elektronike dhe mundësi për përdorimin e Kartës Profesionale Evropiane.
Për profesionistin e huaj: krijohen rrugë të qarta për vendosje të përhershme ose ofrim të përkohshëm shërbimesh në Shqipëri, përfshirë raste të njohjes automatike.
Për biznesin: ulet pasiguria në rekrutimin e profesionistëve me kualifikime të huaja dhe zgjerohet baza e fuqisë punëtore të disponueshme.
Për institucionet e arsimit të lartë: programet e formimit duhet të lidhen më ngushtë me standardet evropiane të formimit profesional, veçanërisht për profesionet sektoriale.
Për urdhrat profesionalë: përcaktohet më qartë roli i tyre në njohjen dhe rregullimin e profesioneve.
Për qytetarin: zgjedhja e profesionistëve të kualifikuar mund të zgjerohet, ndërsa standardet e formimit dhe mekanizmat e kontrollit synojnë të garantojnë cilësinë e shërbimit.
Për profesionet që plotësojnë kriteret evropiane, rruga shkurtohet përmes njohjes automatike. Për profesionet ku diferencat janë të kufizuara, ofrohen masa kompensuese në vend të përsëritjes së plotë të formimit. Për shërbimet e përkohshme, procedura reduktohet në një deklarim paraprak, ndërsa për verifikimet ndërkufitare përdoret komunikimi institucional përmes IMI. /ekofin.al
