Kriza globale financiare e vitit 2008 e ngriu sistemin financiar. Bankat tërhoqën kreditimin, familjet shtrënguan rripat dhe kompanitë shkurtuan vende pune. Ishte një periudhë frikësuese për të gjithë dhe një moment jashtëzakonisht i vështirë për industrinë e shërbimeve financiare.
Sot, peizazhi financiar është shumë ndryshe. Lloje të ndryshme investitorësh dhe kompanish po u ofrojnë bizneseve, konsumatorëve dhe qeverive kredi dhe likuiditet. Mbi një miliard njerëz më shumë kanë akses në kredi, kryesisht falë huadhënësve të rinj të bazuar në teknologji. Familjet kanë gjithashtu më shumë mundësi për të financuar blerje dhe për të diversifikuar portofolet e pensionit. Tregjet e kapitalit, të të ardhurave fikse dhe të derivateve kanë shënuar rritje të fortë.
Por këto zhvillime nuk janë nxitur nga bankat. Përkundrazi, institucionet financiare “jo-bankare” kanë marrë rol udhëheqës, duke rritur pjesën e tyre në kredinë dhe financën globale nga 43% gjatë krizës së vitit 2008 në pothuajse 50% deri në vitin 2023, sipas të dhënave më të fundit të FMN.
Ky është një moment kyç: gjysma e të gjitha shërbimeve financiare në botë tashmë ofrohen nga kompani që nuk klasifikohen dhe nuk rregullohen si banka.
Institucionet financiare jo-bankare përfshijnë lloje shumë të ndryshme ndërmarrjesh dhe përkufizimet e sakta ndryshojnë. Në përgjithësi, sektori përfshin kompani financiare që ofrojnë kredi, tregtim dhe shërbime investimi, por që nuk marrin depozita nga publiku dhe nuk kanë llogari pranë bankës qendrore. Kjo do të thotë se ato nuk mbulohen nga rrjete sigurie si sigurimi i depozitave dhe asistenca për likuiditet, të cilat bankat i kanë në këmbim të rregullimit të plotë prudencial.
Megatrendet
Duke pasur parasysh madhësinë dhe rëndësinë e jo-bankave, vlen të shqyrtohen megatrendet që po nxisin rritjen e tyre.
• Qeveritë kanë huadhënës të rinj, duke rritur likuiditetin dhe mbajtur të ulëta normat e interesit: Blerës të rinj jo-bankarë të obligacioneve, si Thesaret e SHBA-së, ofrojnë likuiditet shtesë. Kjo ndihmon tregjet të funksionojnë me efikasitet dhe mund të mbajë të ulët interesin mbi borxhin publik që në fund e paguajnë taksapaguesit. Në Shtetet e Bashkuara, firma kryesore tregtimi si Citadel Securities dhe Jane Street Capital kanë zhvilluar modele biznesi të bazuara në teknologji, tregtim me frekuencë të lartë dhe algoritme, duke ushqyer këtë trend.
• Bizneset e mesme kanë fituar më shumë akses në financim, duke mbështetur aktivitetin ekonomik, punësimin dhe qëndrueshmërinë financiare: Fondet e kreditit privat mund të financojnë biznese që janë shumë të mëdha ose të rrezikshme për bankat, por shumë të vogla për të emetuar obligacionet e tyre. Shumë prej këtyre fondeve menaxhohen nga firma private equity, të cilat nga ana e tyre financohen nga banka dhe jo-banka të tjera. Jo-bankat që financojnë këto fonde—zakonisht sigurues, fonde pensioni, fonde sovrane dhe fonde universitare—kanë leverage më të ulët dhe burime financimi më të qëndrueshme në afatgjatë krahasuar me bankat. Kështu, ato nuk kanë nevojë të tërheqin fondet aq shpejt në periudha stresi, duke rritur qëndrueshmërinë e sistemit financiar.
• Më shumë mundësi huamarrjeje për konsumatorët dhe bizneset e vogla: Kredia është e disponueshme në një gamë më të gjerë shumash dhe afatesh—nga kreditë afatgjata për automjete, te skemat “bli tani, paguaj më vonë”, dhe kreditë e vogla përmes parasë mobile në vende si Kenia. Huadhënësit fintech e kanë nxitur këtë trend duke përdorur burime të reja të dhënash për vlerësimin e rrezikut dhe duke ulur kostot e shërbimit përmes automatizimit, çka u mundëson firmave të japin kredi më të vogla për më shumë njerëz. Në ekonomitë në zhvillim, ata kanë zgjeruar pagesat mobile dhe, më pas, një gamë më të gjerë shërbimesh financiare.
• Investitorët e të gjitha madhësive kanë më shumë mënyra për të diversifikuar portofolet: Fondet e investimit, veçanërisht instrumentet pasive, kanë zgjeruar aksesin e investitorëve individualë në tregjet e kapitalit. Me rënien e kthimeve nga aktivet më të sigurta, fondet indeksore rritën me shpejtësi pjesën e aktiveve nën menaxhim—nga 19% në SHBA në vitin 2010 në 48% në vitin 2023. Jo-bankat gjithashtu e bënë të aksesueshme për më shumë investitorë klasa të reja aktivesh, përfshirë pasuritë e paluajtshme komerciale dhe metalet e çmuara. Diversifikimi ndihmon menaxhimin e rrezikut, ndonëse aktivet spekulative kanë rreziqe të veta.
• Përtej diversifikimit, investimi pasiv ka edhe një rol stabilizues: Disa lloje fondesh, për të ruajtur peshat e aksioneve që u premtojnë investitorëve, blejnë rregullisht dhe në mënyrë të parashikueshme më shumë nga aksionet që bëhen më të lira dhe shesin më shumë kur vlera rritet. Për shembull, kur aksione të caktuara shtohen ose hiqen nga indekset referuese. Me rritjen e tyre në përmasa, ky efekt i qëndrueshëm ka ndihmuar në stabilizimin e tregjeve.
Këto trende tregojnë përfitimet e inovacionit jo-bankar. Por rritja e tyre sjell edhe rreziqe.
Çfarë mund të shkojë keq
Skenari klasik i “vrapit” ndaj një (jo)banke: Ashtu si bankat, fondet e hapura dhe fondet e tregut monetar investojnë afatgjatë, por u premtojnë klientëve tërheqje në çdo moment. Gjatë “vrapit drejt parasë” në fillim të COVID-19 në vitin 2020, disa u përballën me mungesë likuiditeti dhe kërkuan ndihmë nga bankat qendrore, përfshirë Rezervën Federale. Ndërsa qeveritë nuk humbën para, ato morën përsipër rrezik për këto jo-banka.
Skenari “baste më të mëdha për të rritur fitimet”: Huamarrja me marzh për të bërë baste më të mëdha rrit fitimet, por edhe rreziqet. Disa fonde hedge dhe zyra familjare (menaxherë pasurie për familje të pasura) huazojnë shuma të mëdha me pak kolateral për të spekuluar mbi lëvizjet e çmimeve të aksioneve ose obligacioneve. Në periudha stresi, institucionet huadhënëse kalojnë nga kërkesa për kolateral shumë të ulët në shumë të lartë, duke përforcuar rreziqet për të gjithë.
Nëse këto baste dështojnë, jo-bankat mund të kolapsojnë, duke shkaktuar humbje, mungesë likuiditeti për kreditorët dhe tensione më të gjera në tregje. Një përhapje e tillë ndodhi në vitin 2021 me kolapsin e Archegos Capital Management, që shkaktoi dëme të konsiderueshme për banka të mëdha globale.
Mbrojtja e publikut
• Më shumë të dhëna dhe më cilësore: Jo-bankat huazojnë shumë nga bankat dhe aktorë të tjerë, por kërkesat për raportim janë të lehta. As tregjet dhe as rregullatorët nuk kanë një pamje të plotë të rreziqeve makro-financiare që burojnë nga sektori. Meqë taksapaguesit shpesh thirren për ndihmë në kriza, ata meritojnë transparencë më të madhe. Kur informacioni i transaksioneve nuk mund të jetë publik për arsye konkurruese, ai duhet të jetë i dukshëm për rregullatorët dhe të ndahet ndërkufitarisht. Task-Forca e Bordit të Stabilitetit Financiar për të Dhënat e Jo-Bankave po ndihmon në rritjen e transparencës.
• Përdorimi i të dhënave për analizë më të mirë të rrezikut: Rregullatorët mund të bëjnë më shumë edhe me të dhënat ekzistuese për të hartëzuar lidhjet mes bankave dhe jo-bankave, si dhe brenda sektorit jo-bankar. Modelet dhe teknologjitë e reja ndihmojnë në kuptimin më të mirë të rreziqeve globale. Shembuj përfshijnë Skenarin Eksplorues për të gjithë sistemin të Bankës së Anglisë (2023) dhe punën e fundit të FMN-së mbi rreziqet e stabilitetit financiar në zonën euro.
• Forcimi i mbikëqyrjes përmes analizës së rrezikut: Me kuptim më të mirë të rreziqeve, rregullatorët kombëtarë dhe ndërkombëtarë mund të identifikojnë më shpejt problemet dhe të ndërhyjnë me vendosmëri për ta bërë financën globale më pak të cenueshme ndaj goditjeve.
Jo-bankat janë një grup i larmishëm. Duhet të kuptojmë më mirë aktivitetin e tyre dhe të sigurojmë që veprimtaritë më të rrezikshme të rregullohen në mënyrë të përshtatshme, për të ulur rreziqet për sistemin financiar dhe aktivitetin ekonomik, duke lënë njëkohësisht hapësirë për dinamizëm dhe inovacion në ofrimin e shërbimeve financiare. /Përshtati nga IMF.org, ekofin.al
