Disa thonë se vetë djalli i krijoi Bjeshkët e Nemuna, të njohura ndryshe si Alpet Shqiptare, të cilat ngrihen si një mur i ashpër mes Kosovës dhe Malit të Zi. Por këto bukuri ballkanike ofrojnë terren të pakompromis për adhuruesit e heli-ski-t. Të lëshohesh nga një helikopter në 2,200 metra lartësi mbi një shpat të mbuluar me borë është një përzierje zhurme, dridhjeje dhe lëvizjeje kaotike.
“Nuk jam i sigurt çfarë ka poshtë, ndaj nuk do të ulem,” na thotë piloti, Detlef Gensel, përmes radios ndërsa afrohemi. Në vend të kësaj, do të qëndrojë pezull me vetëm majat e patinave të helikopterit që prekin borën, duke e mbajtur motorin ndezur. Duhet të lëvizim shpejt.
Sapo hapet dera, fishkëllima e lartë e kabinës zëvendësohet nga goditjet e forta të helikave. Të nxituar, zbresim gjashtë inç që na ndajnë nga bora dhe strukemi ulët, duke mbuluar fytyrat me syze dhe duar të veshura me doreza për t’u mbrojtur nga kristalet pickuese që ngrihen nga rryma poshtë helikopterit. Udhërrëfyesit përleshen me koshin metalik të lidhur anash, duke nxjerrë ski, snowbord, shkopinj dhe pajisje sigurie kundër ortekëve. Pastaj, me një “OK” à la Top Gun, Detlef ngrihet – lart, mbrapsht dhe larg. Helikopteri kthehet 180 gradë, ul hundën dhe ikën zhurmshëm poshtë luginës, duke na lënë krejt vetëm.
Jemi në një majë pa emër, në një prej zonave më të izoluara të Europës: Bjeshkët e Nemuna (Alpet Shqiptare), që shtrihen ndërmjet Shqipërisë, Kosovës dhe Malit të Zi. Se si e morën këtë emër – “Bjeshkët e Nemuna” në shqip; “Prokletije” në malazezçe – mbetet e diskutueshme.
Disa thonë se i krijoi vetë djalli; të tjerë se vjen nga një mallkim i hedhur nga ushtarë sllavë që humbën shokë në shpatet e egra. Sido që të jetë, ato janë jashtëzakonisht të vështira për t’u arritur.
Ujq, arinj dhe rrëqebuj enden lirshëm, herë pas here duke iu afruar vendbanimeve të izoluara bujqësore të shpërndara në fund të luginave. Edhe në verë turistët janë të paktë; në dimër, me qafat e bllokuara nga bora, vizitorët janë thuajse të papërfillshëm. Megjithatë, terreni këtu është ideal për ski jashtë pistës.
Ne qëndrojmë në Luginën e Valbonës, në parkun kombëtar me të njëjtin emër, në anën shqiptare të masivit, me maja të dhëmbëzuara që të kujtojnë Dolomitet e Italisë. Kemi në dispozicion 1,500 kilometra katrorë me gropa alpine, gryka të pjerrëta dhe pyje të shpërndarë bukur. Zbritja e parë, një “nxehje” prej vetëm 500 metrash vertikalë në borë të freskët pluhur, i përfshin të gjitha. Në këtë pjesë të Bjeshkëve nuk ka infrastrukturë: as teleferikë, as pista, madje as shumë rrugë. Prandaj është perfekte për heli-ski.
“Zona është e pabesueshme – do ta shihni, i ka të gjitha,” na tha një mbrëmje më parë Seb Fleiss, bashkëthemelues i Heliski Albania, gjatë instruktazhit të sigurisë. “Është aq e madhe, sa ende po e eksplorojmë.” Ish-snowboardist profesionist nga Kroacia, Seb i njeh anët malazeze dhe kosovare të vargmalit nga koha e garave ish-jugosllave. Por vetëm në vitin 2017, kur u punësua si fiksues lokal për kompaninë amerikane të filmave të skive Teton Gravity Research, zbuloi Parkun Kombëtar të Valbonës. Pas gjashtë javësh eksplorimi me katër skiatorë profesionistë, dy helikopterë dhe shumë orë fluturimi, Seb telefonoi Viktor Vlashin, pronarin shqiptar të kompanisë lokale të helikopterëve. “I thashë: ‘Duhet ta komercializojmë këtë – është fantastike.’”
Në fluturimet mes pikave të zbritjes, Detlef na tregon linjat që zgjodhën profesionistët në 2017-ën. Njëra, “vija e Fabit”, nga austriaku Fabian Lentsch, ka rënie të verbra mbi një kurriz të thepisur. Pa pamjet që pamë një natë më parë në laptopin e Sebit, do të dukej e pamundur. “Dhe, sigurisht, ai e bëri në të parën për kamerën,” qesh Detlef. Ne nuk guxojmë asgjë kaq ekstreme, por ndihesh si profesionist teksa gërvishtim faqet e virgjëra me borë të butë, të pashkelur. Borë ka shumë. Maja më e lartë, Jezerca, është “vetëm” 2,694 m mbi nivelin e detit, por afërsia me Adriatikun sjell stuhi të lagështa: “Mund të bien deri në 15 metra në një sezon të mirë,” thotë Seb – sa në Niseko, Japoni.
Bunkerë & rënie të verbra
Ngritja e një operacioni heli-ski në Valbonë nuk ishte e lehtë. Shumica e mysafirëve, si edhe unë, fluturojnë në Prishtinë dhe udhëtojnë tre orë me makinë. Kjo i jep Sebit kohë të flasë për historinë e rëndë: izolimi i plotë i vendit nën diktaturën staliniste të Enver Hoxhës (1945–1991), paranoja e rrethimit dhe bunkerët – deri në një për kilometër në disa zona. Mbi 175,000 u ndërtuan, thotë Seb, për një pushtim që nuk erdhi kurrë. Por ka edhe shenja ringjalljeje: makina të reja në Bajram Curr, shumë prej tyre me targa britanike – diaspora po kthehet. Hotel Margjeka, baza e Heliski Albania, u hap në 2012; sot ka kate të reja dhe, falë heli-ski-t, që nga 2019 rri hapur edhe në dimër. Ushqimi është i shkëlqyer: ajvar shtëpie dhe flija e famshme veriore.
Një mbrëmje shkojmë për pije te Valbona Resort & Spa, hoteli më i ri i luginës, i hapur në 2024 – një shenjë e qartë se turizmi po ndryshon fatet e zonës. “Do të donim më shumë skiatorë dhe vizitorë dimri,” thotë menaxheri, Ervin Ponari.
Fusha pluhuri bore
Guidat Paul Swail, John McCune dhe Will Sim janë profesionistë të vërtetë; dhe Ante Pašalić, lidhësi i operacioneve të helikopterit, mbush çdo dhomë me trupin dhe karakterin e tij. Por zemra e ekipit është piloti Detlef Gensel. Ta shohësh duke fluturuar është si të shohësh një mjeshtër muzike xhaz: qetësi, ritëm, saktësi. I trajnuar në Gjermani – dhe edhe skiator vetë – është, pa dyshim, piloti më i mirë heli-ski me të cilin kam fluturuar.
Pas dy ditësh me borë të rëndë, mëngjesin e tretë ngrihemi herët. Fillimisht duket e pamundur për t’u fluturuar. Por droni i kamerës shpërthen përmes reve dhe zbulon qiell blu. Detlef ka plan: fluturojmë ulët përgjatë luginës deri në Bajram Curr, dhe aty qielli është i kthjellët. Ngrihemi në diell të artë. Orët kalojnë shpejt mes britmave gëzuese dhe reve të borës së butë. “Shumë prej këtyre shpatëve ende s’janë zbritur,” thotë Detlef. “Jo vetëm këtë sezon, por ndoshta kurrë.” Zbritja e fundit na shpien poshtë shpatullave rrokullisëse të një maje në jug të Valbonës. Poshtë, reja duket si shkumë kapuçinoje. Diku aty poshtë është hoteli dhe “bota reale”. Por këtu lart jemi sërish vetëm – përpara, një fushë e paprekur bore pluhur; dhe poshtë, në një shkëmb, forma e kuqe e helikopterit të Detlefit, gati të na kthejë në shtëpi. /Përshtati ngs National Geographic, ekofin.al
